ऋजुवक्रविशालानां प्रयोक्ता फाल्गुनोऽभवत्। लाघवे सौष्ठवे चैव नान्यः कश्चन विद्यते
सरळ, वाकडी आणि रुंद अशा सर्व प्रकारच्या अस्त्रांचा सर्वश्रेष्ठ वापरकर्ता अर्जुन झाला; वेग आणि कौशल्य यात त्याला कोणीही तोड नव्हती.
बीभत्सुसदृशो लोक इति द्रोणो व्यवस्थितः। ततोऽब्रवीद्गुडाकेशं द्रोणः कौरवसंसदि
द्रोणाचार्यांना खात्री झाली की अर्जुनासारखा दुसरा कोणीही जगात नाही; म्हणून त्यांनी कौरव सभेत गुडाकेशाला हे सांगितले.
अगस्त्यस्य धनुर्वेदे शिष्यो मम गुरुः पुरा। अग्निवेश्य इति ख्यातस्तस्य शिष्योऽस्मि भारत
धनुर्विद्येत माझे गुरु पूर्वी अगस्त्यांचे शिष्य होते, त्यांना अग्निवेश्य म्हणून ओळखले जाई; मी त्यांचा शिष्य आहे, हे भारत.
तीर्थात्तीर्थं गमयितुमहमेतत्समुद्यतः। तपसा यन्मया प्राप्तममोघमशनिप्रभम्
तीर्थयात्रेला निघालो आणि कठोर तप करून मी एक असा अस्त्र मिळवला, जे कधीही व्यर्थ जात नाही आणि वीजेसारखे तेजस्वी आहे.
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम यद्दहेत्पृथिवीमपि। ददता गुरुणा चोक्तं न मनुष्येष्विदंत्वया
त्या अस्त्राचे नाव ब्रह्मशिर आहे, जे पृथ्वीला देखील जाळू शकते; माझ्या गुरूंनी ते देताना सांगितले, 'हे माणसांवर वापरू नकोस.'
भारद्वाज विमोक्तव्यमल्पवीर्येषु संयुगे। यद्यदन्तर्हितं भूतं किंचिद्युद्ध्येत्त्वया सह
भारद्वाज, हे अस्त्र केवळ युद्धात दुर्बल शत्रूंवर किंवा कुठला अदृश्य शत्रू तुझ्याशी लढायला आला तरच सोडावे.
महातेजस्त्वमेतेन हन्याः शस्त्रेण संयुगे। त्वया प्राप्तमिदं वीर दिव्यं नान्योऽर्हति त्विदम्
या महान तेजस्वी अस्त्राने तू युद्धात शत्रूंचा नाश करू शकतोस; हे दिव्य अस्त्र फक्त तुझ्या हातात आले आहे, दुसऱ्या कोणालाही नाही.
समयस्तु त्वया रक्ष्यो मुनिसृष्टो विशांपते। आचार्यदक्षिणां देहि ज्ञातिग्रामस्य पश्यतः
पण ऋषींनी ठरवलेली प्रतिज्ञा तू पाळली पाहिजे, हे राजाधिराज; आपल्या नातेवाईकांसमोर आणि गावकऱ्यांसमोर गुरुदक्षिणा दे.
ददानीति प्रतिज्ञाते फाल्गुनेनाब्रवीद्गुरुः। युद्धेऽहं प्रतियोद्धव्यो युध्यमानस्त्वयाऽनघ
फाल्गुनाने 'मी देईन' असे वचन दिल्यावर गुरु म्हणाले, 'हे निष्पापा, गुरुदक्षिणा म्हणून तू युद्धात माझ्याशी लढ.'
तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः। उपसंगृह्य चरणावुपतस्थे विनीतवत्
कुरुकुळातील श्रेष्ठ अर्जुनाने 'तसेच करीन' असे मान्य करून द्रोणांच्या पायांना स्पर्श केला आणि नम्रपणे समोर उभा राहिला.
द्रोणो जगाद वचनं समालिङ्ग्य तु फाल्गुनम्। यन्मयोक्तं पुरा पार्थ तव लोके नरं क्वचित्
द्रोणांनी फाल्गुनाला मिठी मारून सांगितले, 'पार्था, मी पूर्वी सांगितले होते, जगात तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही नाही.'
सदृशं कारये नैव सर्वप्रहरणे युधि। तत्कृतं च मया सम्यक्तव तुल्यो न वर्तते
सर्व अस्त्रांमध्ये आणि युद्धात मी पाहिले की तुझ्या तोडीचा कोणी नाही; हे मी पूर्णपणे साध्य केले आहे, तुझ्या बरोबरीचा कोणीच नाही.
देवा युधि न शक्तास्त्वां योद्धुं दैत्या न दानवाः। नाहं त्वत्तो विशिष्टोऽस्मि किं पुनर्मानवा रणे
देव, दैत्य आणि दानव देखील युद्धात तुझ्याशी लढू शकत नाहीत; मी देखील तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही, मग माणसांची काय कथा?
एकस्तवाधिको लोके यो हि वृष्णिकुलोद्भवः। कृष्णः कमलपत्राक्षः कंसकालियसूदनः
संपूर्ण जगात फक्त एकच तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे — तो म्हणजे कमलासारख्या डोळ्यांचा, वृष्णिकुळात जन्मलेला, कंस आणि कालियाचा वध करणारा कृष्ण.
स जेता सर्वलोकानां सर्वप्रहरणायुधः। नैतावता ते पार्थाहं भवाम्यनृतवागिह
जो सर्व शस्त्रांनी सज्ज आहे, तो सर्व लोकांवर विजय मिळवेल; पण हे पृथापुत्रा, त्यामुळे मी खोटं बोलणारा होतो असं नाही.
तदधीनं जगत्सर्वं तत्प्रलीनं तदुद्भवम्। तत्पदं न विजानन्ति ब्रह्मेशानादयोऽपि वा
संपूर्ण जग त्याच्यावर अवलंबून आहे, त्यात विलीन होतं आणि त्याच्यापासूनच निर्माण होतं; अगदी ब्रह्मा आणि ईशानसुद्धा त्याचं खरं स्वरूप जाणत नाहीत.
तन्नाभिप्रभवो ब्रह्मा सर्वभूतानि निर्ममे। स एव कर्ता भोक्ता च संहर्ता च जगन्मयम्
त्याच्या नाभीतून ब्रह्मा उत्पन्न झाला, ज्याने सर्व जीवांची निर्मिती केली; तोच या सृष्टीचा कर्ता, उपभोग करणारा आणि संहार करणारा आहे.
स एव भूतं भव्यं च भवच्च पुरुषः परः। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः
तोच हा परम पुरुष आहे—भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान; तो शाश्वत, सर्वत्र व्यापलेला, अढळ, स्थिर आणि सनातन आहे.
प्रादुर्भवति योगात्मा पालनार्थं स लीलया। तत्तुल्यो हि न जायेत न जातो न जनिष्यते
तो योगशक्तीने, जगाच्या रक्षणासाठी, आपल्या इच्छेने प्रकट होतो; त्याच्या बरोबरीचा कोणीही न जन्मला आहे, न जन्मेल, न सध्या आहे.
स हि मातुलजोऽभूत्ते चराचरगुरुः पिता। को हि तं जेतुमीहेत जानन्नात्महितं नरः
तोच तुझ्या मावसभावाचा मुलगा झाला आणि सर्व चराचरांचा गुरु व पिता झाला; स्वतःचं भलं जाणणारा कोणता मनुष्य त्याच्यावर विजय मिळवायची इच्छा करील?
श्यालश्च ते सखा चासौ तस्य त्वं प्राणवल्लभः। स्नेहमभ्यधिकं तस्य तव सख्यमवस्थितम्
तो तुझा मेव्हणा आहे आणि मित्रही आहे, आणि तू त्याला प्राणापेक्षा प्रिय आहेस; त्याचा तुझ्यावरचा स्नेह फार मोठा आहे आणि तुमचं मैत्र कायमचं आहे.
न तेन भवतो युद्धं भविता नर्मतोऽपि वा। अपिचार्थे तव पुरा शक्रेण किल चोदितः
तुझं आणि त्याचं युद्ध होणार नाही, अगदी गंमतीनेही नाही; पूर्वी एकदा तुझ्या हितासाठी शक्राने त्याला प्रवृत्त केलं होतं.
गोकुले वर्धमानस्तु नन्दगोपस्य कारणात्। ममांशः पाण्डवो लोके पृथिव्यां पुरुषोत्तमः
गोकुळात नंदगोपाच्या कारणाने वाढलेला, माझा अंश असलेला, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असा पांडव पृथ्वीवर प्रकट झाला आहे.
कौन्तेयावरजः श्रीमानर्जुनो नाम वीर्यवान्। भुवो भारापहरणे साहाय्यं ते करिष्यति
कौंतियेचा धाकटा भाऊ, तेजस्वी आणि पराक्रमी अर्जुन, पृथ्वीचं ओझं कमी करण्यासाठी तुला मदत करील.
तदर्थमभयं देहि पाहि चास्मत्कृते प्रभो। इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षस्तदा शक्रेण फल्गुन
त्या हेतूने, त्याला निर्भयता दे आणि आमच्यासाठी त्याचं रक्षण कर, हे प्रभो; अशा प्रकारे शक्राने फाल्गुनाला सांगितलं, हे कमळनयना.
तमुवाच ततः श्रीमाञ्शङ्खचक्रगदाधरः। जानामि पाण्डवे वंशे जातं पार्थं पितृष्वसुः
मग शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा तेजस्वी भगवान त्याला म्हणाला: 'माझ्या पित्याच्या बहिणीचा मुलगा, पांडव वंशात जन्मलेला पार्थ मला माहीत आहे.'
पुत्रं परमधर्मिष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। पालयामि त्वदंशं तं सर्वलोकमहाभुजम्
तो अत्यंत धर्मात्मा, सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असा पुत्र आहे; मी तुझ्या त्या अंशाचं, सर्व लोकांचा रक्षण करणाऱ्या महाबाहूचं रक्षण करीन.
आवयोः सख्यसदृशं न च लोके भविष्यति। यस्तद्भक्तः समद्भक्तो यस्तं द्वेष्टि स मामपि
आपल्या मैत्रीसारखं मैत्र जगात कधीच होणार नाही; जो त्याचा भक्त आहे तो माझाही भक्त आहे, आणि जो त्याचा द्वेष करतो तो माझाही द्वेष करतो.
यन्मे वित्तं तु तत्तस्य तं विनाहं न जीवये। इति पार्थ पुरा शक्रमाह सर्वेश्वरो हरिः
जे काही माझं आहे ते त्याचंच आहे; त्याच्यावाचून मी जगू शकत नाही; असं पूर्वी सर्वेश्वर हरिने शक्राला सांगितलं, हे पार्थ.
तस्मात्तवापि सदृशस्तं विनाभ्यधिकः पुमान्। न चेह भविता लोके तमेव शरणं व्रज
म्हणून, या जगात त्याच्याइतकं किंवा त्याच्याहून श्रेष्ठ असं कोणीही होणार नाही; म्हणून त्याच्याच शरण जा.