भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत्। वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च
सर्व जीवांचे ठिकाण, त्रिविध रहस्य, वेद, ज्ञानासह योग, तसेच धर्म, अर्थ आणि काम —
धर्मार्थकामयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च। लोकयात्राविधान च सर्व तद्दृष्टवानृषिः
धर्म, अर्थ आणि काम युक्त विविध शास्त्रे आणि लोकांच्या आचरणाची नियमावली — हे सर्व त्या ऋषीने पाहिले आहे.
नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः।' इतिहासाः सहव्याख्या विविधाश्रुतयोऽपि च
भरत वंशाची नीती, त्याचा विस्तार, इतिहासांसह स्पष्टीकरणे आणि विविध परंपरा —
इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम्। `संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम्
येथे हे सर्व सांगितले गेले आहे, ग्रंथाची वैशिष्ट्ये सांगितली आहेत; आता संक्षिप्त इतिहास सांगितला जाईल आणि नंतर विस्ताराने.
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत्। इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्
महर्षींनी हे महान ज्ञान विस्ताराने सांगितले आणि संक्षिप्तही केले; कारण विद्वानांना जगात संक्षेप आणि विस्तार दोन्ही प्रिय असतात.
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथाऽपरे। तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयिरे
काही जण मनुपासून सुरू होणारे भारत सांगतात, काही आस्तिकापासून, तर काही विद्वान उपरिचरापासून वाचन करतात.
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः। व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे
ज्ञानी विविध संहितांचे ज्ञान उजळवतात; काही स्पष्टीकरणात कुशल असतात, तर काही ग्रंथ लक्षात ठेवण्यात पारंगत असतात.
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीत्सुतः
तप आणि ब्रह्मचर्य यांच्या बळावर, व्यासांनी सनातन वेद विभागून हे पुण्यशाली आणि प्राचीन इतिहास रचला.
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः। मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः
पराशरांचा विद्वान पुत्र, ब्रह्मर्षी आणि निश्चयबद्ध व्रती, आईच्या इच्छेने आणि गंगेपुत्राच्या विनंतीने —
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा। त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान्
विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात, कृष्णद्वैपायनाने आपल्या सामर्थ्याने तीन कुरू पुत्र उत्पन्न केले, जणू तीन अग्नि निर्माण केले.
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च। जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति
धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर यांना जन्म देऊन, तो बुद्धिमान ऋषी पुन्हा तप करण्यासाठी आश्रमात गेला.
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्। अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः
ते जन्मले, वाढले आणि अंतिम अवस्था प्राप्त केली, तेव्हा त्या महान ऋषींनी या लोकांना भारत सांगितला.
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके
जनमेजय आणि हजारो ब्राह्मणांनी विचारले असता, त्याने आपल्या जवळ बसलेल्या वैशंपायन शिष्याला उपदेश केला.
स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम्। कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः
तो वैशंपायनाला सभेत बसलेल्या सर्वांसमोर भारतातील कथा ऐकवू लागला, आणि यज्ञाच्या मध्यंतरात पुन्हा पुन्हा सांगण्याची विनंती होत होती.
विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्। क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत्
द्वैपायन व्यासांनी कुरू वंशाचा विस्तार, गांधारीची धर्मनिष्ठा, विदुराची बुद्धी आणि कुंतीची स्थिरता यांचा सविस्तर वर्णन केला.
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः
त्या दिव्य ऋषीने वासुदेवाचे महात्म्य, पांडवांची सत्यता आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे दुष्कृत्य यांचे वर्णन केले.
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम्
ही पुण्यकर्मांची शंभर हजार श्लोकांची उत्तम भारतकथा उपाख्यानांसह ऐकावी आणि जाणून घ्यावी.
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम्। उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः
त्यांनी चोवीस हजार श्लोकांची भारतसंहिता रचली; उपाख्यानांशिवाय तिलाच ज्ञानी लोक 'भारत' म्हणतात.
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः। अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम्
त्यावर त्या ऋषीने पन्नासहून अधिक अध्यायांचा संक्षिप्त सारांश तयार केला, ज्यात सर्व पर्वांची यादी आणि घडामोडी सांगितल्या.
तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः। कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्
ही श्रेष्ठ कथा निर्माण केल्यावर द्वैपायन प्रभूंनी ती शिष्यांना कशी शिकवावी याचा विचार केला.
तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च। तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्
त्या द्वैपायन ऋषीच्या मनातील विचार जाणून, जगाचा गुरु भगवंत ब्रह्मा स्वतः तेथे आले.
प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया। तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
त्या ऋषीच्या आनंदासाठी आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, त्यांना पाहून तो आश्चर्यचकित झाला आणि हात जोडून नतमस्तक उभा राहिला.
आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः
सर्व मुनीगणांनी वेढले असताना त्याने आसनाची व्यवस्था केली.
हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने। परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत्
त्या उत्तम सुवर्णासनावर तो बसला आणि त्या आसनाजवळ वासूचा पुत्र उभा राहिला.
अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः
मग ब्रह्मा परमेश्वराची परवानगी घेऊन कृष्ण आनंदित आणि निर्मळ हास्याने त्या आसनाजवळ बसला.
उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम्
त्या तेजस्वी ऋषीने परमेश्वर ब्रह्मांना सांगितले, 'भगवंत, हे पूज्य काव्य मी रचले आहे.'
ब्रह्मन्वेदरहस्य च यच्चान्यत्स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया
'ब्रह्मन्, वेदांचे रहस्य आणि मी स्थापन केलेली इतर सर्व गोष्टी, तसेच उपनिषदांसह वेदांची सविस्तर मांडणी मी केली आहे.'
इतिहासपुरापानामुन्मेषं निमिषं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम्
इतिहास आणि पुराणांच्या उदय-लयासह, जे त्रिकाल म्हणजे भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांना म्हणतात, ते सर्व मी सांगितले आहे.
जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम्
वृद्धत्व, मृत्यू, भीती, रोग, अस्तित्व व अनस्तित्व यांचा निर्णय, विविध धर्म आणि आश्रमांचे लक्षण मी सांगितले आहे.
चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः। तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः
चातुर्वर्ण्याची रचना, सर्व पुराणांचा संग्रह, तपश्चर्या आणि ब्रह्मचर्याचे आचरण, तसेच पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य यांचे वर्णन केले आहे.