येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्येव। उपयाज चरस्वैतत्प्रदास्यामि धनं तव
हे ब्राह्मण, कोणत्या कृतीने मला द्रोणासारखा पराक्रमी पुत्र मिळेल? उपयाजा, ते कर्म कर आणि मी तुला संपत्ती देईन.
नाहं फलार्थी द्रुपद योऽर्थी स्यात्तत्र गम्यताम्
ड्रुपद, मी फळाची इच्छा करणारा नाही. ज्याला फळ हवे असेल, तो तिकडे जाऊ दे.
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्तदा। ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं द्विजसत्तमः
ड्रुपद त्याची सेवा करून त्याला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करू लागला. एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर त्या श्रेष्ठ द्विजाने ड्रुपदाशी बोलले.
उपयाजोऽब्रवीद्वाक्यं काले मधुरया गिरा। ज्येष्ठो भ्राता न मेऽत्याक्षीद्विचरन्विजने वने
योग्य वेळी उपयाजाने मधुर शब्दांत सांगितले — 'माझा मोठा भाऊ कधीच मला दुर्लक्ष करत नव्हता, जरी तो एकटा वनात फिरत असे.'
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्। तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन्
मी भावाच्या मागे जात असताना, जमिनीवर पडलेले आणि ज्याचे शुद्धत्व माहीत नव्हते असे एक फळ मी पाहिले.
विमर्शं हि फलादाने नायं कुर्यात्कथंचन। नापश्यत्फलं दृष्ट्वा दोषांस्तस्याऽऽनुबन्धिकान्
तो कधीही विचार न करता फळ घेत नसे. फळ पाहिल्यावर त्यातील दोष आणि त्याच्याशी संबंधित दोष तो नेहमी पाहत असे.
विविनक्ति न शौचार्थी सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्। संहिताध्ययनस्यान्ते पञ्चयज्ञान्निरूप्य च
तो शुद्धतेसाठी वेगळेपण करत नाही; मग इतर ठिकाणी तो कसा करेल? संहितेचे अध्ययन पूर्ण केल्यावर आणि पाच यज्ञ ठरवल्यावर—
भैक्षमुञ्छेन सहितं भुञ्जानस्तु तदा तदा। कीर्तयत्येव राजर्षे भोजनस्य रसं पुनः
तो भिक्षेने मिळवलेले अन्न खात असे आणि पुन्हा पुन्हा त्या अन्नाची चव राजर्षी, तो नेहमीच कौतुकाने सांगत असे.
संहिताध्ययनं कुर्वन्वने गुरुकुले वसन्। भैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म सततं तथा
वनात गुरुकुलात राहून संहितेचे अध्ययन करत असताना, तो नेहमी इतरांचे उरलेले भिक्षेचे अन्न खात असे.
कीर्तयन्गुणमन्नानामथ प्रीतो मुहुर्मुहुः। एवं फलार्थिनस्त्समान्मन्येऽहं तर्कचक्षुषा
अन्नाच्या गुणांचे कौतुक करत तो वारंवार आनंदी होत असे. म्हणून, फळाची इच्छा असलेला तोच आहे, असे मी विचाराने ठरवले.
तं वै गच्छेह नृपते त्वां स संयाजयिष्यति
राजा, तू त्याच्याकडे जा; तो तुझ्यासाठी यज्ञ करील.
उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्। जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
उपयाजाचे शब्द ऐकून राजा याजाच्या आश्रमाकडे गेला, मनात तिरस्काराची भावना ठेवून विचार करू लागला.
भृशं संपूज्य पूजार्हमृषिं याजमुवाच ह। गोशतानि ददान्यष्टौ याज याजय मां विभो
त्याने पूजेला योग्य असलेल्या ऋषी याजाचा मोठ्या मानाने सन्मान केला आणि म्हणाला, 'याज, माझ्यासाठी यज्ञ कर. मी तुला आठशे गायी देईन.'
द्रोणवैरान्तरे तप्तं विषण्णं शरणागतम्। ब्रह्मबन्धुप्रणिहितं न क्षत्रं क्षत्रियो जयेत्
द्रोणाशी वैरामुळे त्रस्त, खचलेला आणि आश्रय मागणारा तो, ब्राह्मणाकडे मन लावून, क्षत्रियाने क्षत्रियावर विजय मिळवता येत नाही.
तस्माद्द्रोणभयार्तं मां भवांस्त्रातुमिहार्हति। येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे
म्हणून द्रोणाच्या भीतीपासून मला वाचवावे, जेणेकरून तुमच्या कृतीने, ब्राह्मण, मला असा पुत्र होईल की जो द्रोणाचा मृत्यू घडवेल.
अर्जुनस्यापि वै भार्या भवेद्या वरवर्णिनी। स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्राह्मे क्षात्रेऽप्यनुत्तमः
अर्जुनासाठी सुंदर वर्णाची स्त्री पत्नी व्हावी, कारण तो ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहे आणि ब्राह्मण व क्षत्रिय या दोन्ही गुणांत तो बेजोड आहे.
ततो द्रोणस्तु माऽजैषीत्सखिविग्रहकारणात्। क्षत्रियो नास्ति तुल्योऽस्य पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः
मग द्रोणाने केवळ मैत्रीतील स्पर्धेमुळे मला जिंकू नये; पृथ्वीवर त्याच्याशी समकक्ष असा एकही क्षत्रिय नाही.
भारताचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः। द्रोणस्य शरजालानि रिपुदेहहराणि च
भारतातील मुख्य आचार्य, बुद्धिमान भारद्वाजपुत्र द्रोण यांची बाणांची वर्षाव आणि शत्रूंच्या देहाचा नाश करणारी अस्त्रे—
षडरत्नि धनुश्चास्य खड्गमप्रतिम तथा। स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्
त्याच्याकडे सहा मौल्यवान रत्नांनी सजलेले धनुष्य आणि अद्वितीय तलवार आहे; तो जरी ब्राह्मण वेशात असला तरी त्याच्यात क्षत्रियांची अपार ताकद आहे.
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः। कार्तवीर्यसमो ह्येष खट्वाङ्गप्रतिमो रणे
महान मनाचा भारद्वाजपुत्र, मोठ्या धनुष्याचा वीर, शत्रूंना पराभूत करतो; तो कार्तवीर्यसमान आणि रणात खट्वांगासारखा आहे.
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः
तो जामदग्न्याप्रमाणेच क्षत्रियांचा नाश करण्यासाठी उभा आहे.
सहितं क्षत्रवेगेन ब्रह्मवेगेन सांप्रतम्। उपपन्नं हि मन्येऽहं भारद्वाजं यशस्विनम्
आता त्याच्यात क्षत्रियांची व ब्राह्मणांची शक्ती एकत्र आली आहे; म्हणून मी या यशस्वी भारद्वाजाला खरोखरच सिद्ध मानतो.
नेषवस्तमपाकुर्युर्न च प्रासा न चासयः। ब्राह्मं तस्य महातेजो मन्त्राहुतिहुतं यथा
कोणतेही बाण, भाले किंवा शस्त्रे त्याला रोखू शकत नाहीत; त्याचे ब्राह्मण तेज मंत्रांनी अर्पण केलेल्या आहुतीसारखे आहे.
तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रसह्यं परैर्भुवि। शत्रून्समेत्य जयति क्षत्रं ब्रह्मपुरस्कृतम्
त्याची अस्त्रांची भीषण शक्ती पृथ्वीवरील इतरांना सहन होत नाही; शत्रूंना सामोरे जाऊन तो ब्राह्मणशक्तीच्या आधारे क्षत्रियांना जिंकतो.
ब्रह्मक्षत्रे च सहिते ब्रह्मतेजो विशिष्यते। सोऽहं क्षत्रबलाद्दीनो ब्रह्मतेजः प्रपेदिवान्
ब्राह्मण आणि क्षत्रिय शक्ती एकत्र असताना ब्राह्मण तेजच प्रबळ ठरते; म्हणूनच क्षत्रिय शक्तीने मी दुर्बल झालो आणि ब्राह्मण तेजाची मदत घेतली.
द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम्। द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्
द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ आणि ब्रह्मज्ञानात सर्वोच्च असलेल्या आपल्याकडे आलो आहे, म्हणजे मला असा पुत्र मिळेल की जो युद्धात जिंकता येणार नाही आणि द्रोणाचा अंत करील.
द्रोणमृत्युर्यथा मेऽद्य पुत्रो जायेत वीर्यवान्। तत्कर्म कुरु मे याज निर्वपाम्यर्बुद्धं गवाम्
आज मला असा शूर पुत्र जन्मावा की जो द्रोणाचा मृत्यू ठरेल; हे कार्य माझ्यासाठी करा, याज, आणि मी तुम्हाला हजारो गायी अर्पण करीन.
तथेत्युक्त्वा तुं तं याजो यज्ञार्थमुपकल्पयन्। गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्
'तसेच होईल' असे म्हणून याजाने यज्ञाची तयारी केली; गुरूच्या इच्छेसाठी त्याने अनिच्छेनेही उपयाजाला बोलावले.
द्रुपदं च महाराजमिदं वचनमब्रवीत्। मा भैस्त्वं संप्रदास्यामि कर्मणा भवतः सुतम्
त्याने महाबली द्रुपद राजाला सांगितले, 'भीऊ नकोस, मी माझ्या कर्माने तुला पुत्र देईन.'
एवमुक्त्वा प्रतिज्ञाय कर्म चास्याददे मुनिः
असे म्हणून आणि वचन देऊन त्या ऋषीने ते कार्य सुरू केले.