पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वयादिमाम्। प्रभावशिक्षाविनयाद्द्रोणस्यास्त्रबलेन च
पुत्रप्राप्तीची इच्छा ठेवून तो पृथ्वीवर फिरू लागला, द्रोणाच्या अस्त्रबळासारखं सामर्थ्य, विद्या आणि शिस्त असलेल्यांचा शोध घेत.
कर्तुं प्रयतमानो वै न शशाक पराजयम्। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गातीरे परिभ्रमन्
हे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला, पण विजय मिळवू शकला नाही; मग तो गंगेच्या काळ्या काठावर भटकत गेला.
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रतो द्विजः
राजा एका पवित्र ब्राह्मणांच्या वस्तीत पोहोचला; तिथे कुणीही शिक्षण अपूर्ण किंवा व्रत सोडलेला नव्हता.
तथैव तौ महाभागौ सोऽपश्यच्छंसितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी भ्रातरौ पृषतात्मजः
तिथे त्याने ते दोन तेजस्वी भाऊ, याज आणि उपयाज, ऋषिपुत्र आणि व्रतस्थ, पाहिले.
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। अरण्ये युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
ते दोघे संहितेचा अभ्यास करत होते, कश्यप गोत्राचे होते, आणि अरण्यात योग्य वस्त्र घातलेले, श्रेष्ठ ब्राह्मण होते.
स उपामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरे
तो सर्व इच्छांसाठी थकवा न येता त्यांच्याजवळ गेला; त्यांच्या सामर्थ्याची आणि बुध्दीची ओळख पटवून, विशेषतः लहान भावाकडे आश्रमात गेला.
प्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। गुरुशुश्रूषणे युक्तः प्रियकृत्सर्वकामदम्
अपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी यज्ञ करण्याची इच्छा असलेल्या, व्रत पाळणाऱ्या उपयाजाकडे तो गेला. गुरुची सेवा करणारा, सर्वांना प्रिय वाटणारा आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा तो होता.
पाद्येनासनदानेन तथाऽर्घ्येण फलैश्च तम्। अर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजोऽब्रवीत्ततः
पाय धुण्यासाठी पाणी, बसायला आसन, अर्घ्य आणि फळे देऊन त्याचा योग्य सन्मान केला. त्यानंतर उपयाजाने त्याच्याशी बोलले.
येन कार्यविशेषेण त्वमस्मानभिकाङ्क्षसे। कृतश्चायं समुद्योगस्तद्ब्रवीतु भवानिति
तू आम्हाला कोणत्या खास कारणासाठी शोधतोस आणि या प्रयत्नामागे तुझा हेतू काय आहे, ते कृपया सांग.
स बुद्ध्वा प्रीतिसंयुक्तमृषीणामुत्तमं तदा। उवाच छन्दयन्कामैर्द्रुपदः स तपस्विनम्
त्या ऋषींच्या आनंदाची जाणीव drupada ने केली आणि तो तपस्वी उपयाजाकडे आपली विनंती सांगण्यासाठी बोलला.
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्येव। उपयाज चरस्वैतत्प्रदास्यामि धनं तव
हे ब्राह्मण, कोणत्या कृतीने मला द्रोणासारखा पराक्रमी पुत्र मिळेल? उपयाजा, ते कर्म कर आणि मी तुला संपत्ती देईन.
नाहं फलार्थी द्रुपद योऽर्थी स्यात्तत्र गम्यताम्
ड्रुपद, मी फळाची इच्छा करणारा नाही. ज्याला फळ हवे असेल, तो तिकडे जाऊ दे.
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्तदा। ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं द्विजसत्तमः
ड्रुपद त्याची सेवा करून त्याला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करू लागला. एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर त्या श्रेष्ठ द्विजाने ड्रुपदाशी बोलले.
उपयाजोऽब्रवीद्वाक्यं काले मधुरया गिरा। ज्येष्ठो भ्राता न मेऽत्याक्षीद्विचरन्विजने वने
योग्य वेळी उपयाजाने मधुर शब्दांत सांगितले — 'माझा मोठा भाऊ कधीच मला दुर्लक्ष करत नव्हता, जरी तो एकटा वनात फिरत असे.'
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्। तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन्
मी भावाच्या मागे जात असताना, जमिनीवर पडलेले आणि ज्याचे शुद्धत्व माहीत नव्हते असे एक फळ मी पाहिले.
विमर्शं हि फलादाने नायं कुर्यात्कथंचन। नापश्यत्फलं दृष्ट्वा दोषांस्तस्याऽऽनुबन्धिकान्
तो कधीही विचार न करता फळ घेत नसे. फळ पाहिल्यावर त्यातील दोष आणि त्याच्याशी संबंधित दोष तो नेहमी पाहत असे.
विविनक्ति न शौचार्थी सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्। संहिताध्ययनस्यान्ते पञ्चयज्ञान्निरूप्य च
तो शुद्धतेसाठी वेगळेपण करत नाही; मग इतर ठिकाणी तो कसा करेल? संहितेचे अध्ययन पूर्ण केल्यावर आणि पाच यज्ञ ठरवल्यावर—
भैक्षमुञ्छेन सहितं भुञ्जानस्तु तदा तदा। कीर्तयत्येव राजर्षे भोजनस्य रसं पुनः
तो भिक्षेने मिळवलेले अन्न खात असे आणि पुन्हा पुन्हा त्या अन्नाची चव राजर्षी, तो नेहमीच कौतुकाने सांगत असे.
संहिताध्ययनं कुर्वन्वने गुरुकुले वसन्। भैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म सततं तथा
वनात गुरुकुलात राहून संहितेचे अध्ययन करत असताना, तो नेहमी इतरांचे उरलेले भिक्षेचे अन्न खात असे.
कीर्तयन्गुणमन्नानामथ प्रीतो मुहुर्मुहुः। एवं फलार्थिनस्त्समान्मन्येऽहं तर्कचक्षुषा
अन्नाच्या गुणांचे कौतुक करत तो वारंवार आनंदी होत असे. म्हणून, फळाची इच्छा असलेला तोच आहे, असे मी विचाराने ठरवले.
तं वै गच्छेह नृपते त्वां स संयाजयिष्यति
राजा, तू त्याच्याकडे जा; तो तुझ्यासाठी यज्ञ करील.
उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्। जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
उपयाजाचे शब्द ऐकून राजा याजाच्या आश्रमाकडे गेला, मनात तिरस्काराची भावना ठेवून विचार करू लागला.
भृशं संपूज्य पूजार्हमृषिं याजमुवाच ह। गोशतानि ददान्यष्टौ याज याजय मां विभो
त्याने पूजेला योग्य असलेल्या ऋषी याजाचा मोठ्या मानाने सन्मान केला आणि म्हणाला, 'याज, माझ्यासाठी यज्ञ कर. मी तुला आठशे गायी देईन.'
द्रोणवैरान्तरे तप्तं विषण्णं शरणागतम्। ब्रह्मबन्धुप्रणिहितं न क्षत्रं क्षत्रियो जयेत्
द्रोणाशी वैरामुळे त्रस्त, खचलेला आणि आश्रय मागणारा तो, ब्राह्मणाकडे मन लावून, क्षत्रियाने क्षत्रियावर विजय मिळवता येत नाही.
तस्माद्द्रोणभयार्तं मां भवांस्त्रातुमिहार्हति। येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे
म्हणून द्रोणाच्या भीतीपासून मला वाचवावे, जेणेकरून तुमच्या कृतीने, ब्राह्मण, मला असा पुत्र होईल की जो द्रोणाचा मृत्यू घडवेल.
अर्जुनस्यापि वै भार्या भवेद्या वरवर्णिनी। स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्राह्मे क्षात्रेऽप्यनुत्तमः
अर्जुनासाठी सुंदर वर्णाची स्त्री पत्नी व्हावी, कारण तो ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहे आणि ब्राह्मण व क्षत्रिय या दोन्ही गुणांत तो बेजोड आहे.
ततो द्रोणस्तु माऽजैषीत्सखिविग्रहकारणात्। क्षत्रियो नास्ति तुल्योऽस्य पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः
मग द्रोणाने केवळ मैत्रीतील स्पर्धेमुळे मला जिंकू नये; पृथ्वीवर त्याच्याशी समकक्ष असा एकही क्षत्रिय नाही.
भारताचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः। द्रोणस्य शरजालानि रिपुदेहहराणि च
भारतातील मुख्य आचार्य, बुद्धिमान भारद्वाजपुत्र द्रोण यांची बाणांची वर्षाव आणि शत्रूंच्या देहाचा नाश करणारी अस्त्रे—
षडरत्नि धनुश्चास्य खड्गमप्रतिम तथा। स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्
त्याच्याकडे सहा मौल्यवान रत्नांनी सजलेले धनुष्य आणि अद्वितीय तलवार आहे; तो जरी ब्राह्मण वेशात असला तरी त्याच्यात क्षत्रियांची अपार ताकद आहे.
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः। कार्तवीर्यसमो ह्येष खट्वाङ्गप्रतिमो रणे
महान मनाचा भारद्वाजपुत्र, मोठ्या धनुष्याचा वीर, शत्रूंना पराभूत करतो; तो कार्तवीर्यसमान आणि रणात खट्वांगासारखा आहे.