एवमुक्तः स तं द्रोणो मोक्षयामास भारत। सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्धं प्रत्यपादयत्
असं म्हणताच, द्रोणानं त्याला सोडून दिलं आणि आनंदाने त्याचा सन्मान केला. त्याला राज्याचा अर्धा भाग दिला.
माकन्दीमथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम्। सोऽध्यावसद्दीनमनाः काम्पिल्यं च पुरोत्तमम्
नंतर, गंगेच्या काठावर माकंदी या ठिकाणी, दहा हजार गावांमध्ये, तो दुःखी मनाने राहू लागला, आणि उत्तम काम्पिल्य नगरीतही.
दक्षिणांश्चापि पञ्चालान्यावच्चर्मण्वती नदी। द्रोणेन चैवं द्रुपदः परिभूयाथ पालितः
दक्षिणेकडील पंचाळ, चर्मण्वती नदीपर्यंत, द्रोणानं द्रुपदाचा अपमान करून जिंकले आणि सांभाळले.
क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत्स पराजयम्। हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मेण स बलेनतु
आपल्या क्षत्रिय बळावर त्याला कधीच हार वाटली नाही; पण ब्राह्मण बळ कमी आहे हे त्याला उमगलं.
पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वसंचरत्। अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणः समभिपद्यत
पुत्रप्राप्तीची इच्छा ठेवून तो पृथ्वीवर भटकत राहिला, आणि द्रोण अहिच्छत्र या प्रदेशात गेला.
एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरीजनपदायुता। युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणाय प्रतिपादिता
राजा, अशा प्रकारे माणसांनी गजबजलेल्या अहिच्छत्र नगरीला युद्धात पार्थानं जिंकून द्रोणाला दिलं.
द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरंस्तदा। क्षात्रेण वै बलेनास्य नाऽशशंसे पराजयम्
द्रोणाशी वैर लक्षात ठेवून द्रुपद झोपू शकत नव्हता; क्षत्रिय बळावर त्याला विजयाची आशा नव्हती.
हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मेणापि बलेन च। द्रुपदोऽमर्षणाद्राजा कर्मसिद्धान्द्विजोत्तमान्
ब्राह्मण बळ कमी आहे हे जाणून, द्रुपद राजा असह्य झाला आणि सिद्ध ब्राह्मणांचा शोध घेऊ लागला.
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्। नास्ति श्रेष्ठं ममापत्यं धिग्बन्धूनिति च ब्रुवन्
शोध घेत तो अनेक ब्राह्मणांच्या वस्त्यांमध्ये फिरू लागला, 'माझ्या वंशात उत्तम संतान नाही; नातेवाईकांवर धिक्कार आहे,' असं म्हणू लागला.
निश्वासपरमो ह्यासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया। न सन्ति मम मित्राणि लोकेऽस्मिन्नास्ति वीर्यवान्
तो सगळा वेळ उसासे टाकत राहिला, द्रोणावर उपाय शोधत होता; 'या जगात माझे मित्र नाहीत, ना कुणात वीरता आहे,' असं त्याला वाटत होतं.
पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वयादिमाम्। प्रभावशिक्षाविनयाद्द्रोणस्यास्त्रबलेन च
पुत्रप्राप्तीची इच्छा ठेवून तो पृथ्वीवर फिरू लागला, द्रोणाच्या अस्त्रबळासारखं सामर्थ्य, विद्या आणि शिस्त असलेल्यांचा शोध घेत.
कर्तुं प्रयतमानो वै न शशाक पराजयम्। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गातीरे परिभ्रमन्
हे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला, पण विजय मिळवू शकला नाही; मग तो गंगेच्या काळ्या काठावर भटकत गेला.
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रतो द्विजः
राजा एका पवित्र ब्राह्मणांच्या वस्तीत पोहोचला; तिथे कुणीही शिक्षण अपूर्ण किंवा व्रत सोडलेला नव्हता.
तथैव तौ महाभागौ सोऽपश्यच्छंसितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी भ्रातरौ पृषतात्मजः
तिथे त्याने ते दोन तेजस्वी भाऊ, याज आणि उपयाज, ऋषिपुत्र आणि व्रतस्थ, पाहिले.
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। अरण्ये युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
ते दोघे संहितेचा अभ्यास करत होते, कश्यप गोत्राचे होते, आणि अरण्यात योग्य वस्त्र घातलेले, श्रेष्ठ ब्राह्मण होते.
स उपामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरे
तो सर्व इच्छांसाठी थकवा न येता त्यांच्याजवळ गेला; त्यांच्या सामर्थ्याची आणि बुध्दीची ओळख पटवून, विशेषतः लहान भावाकडे आश्रमात गेला.
प्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। गुरुशुश्रूषणे युक्तः प्रियकृत्सर्वकामदम्
अपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी यज्ञ करण्याची इच्छा असलेल्या, व्रत पाळणाऱ्या उपयाजाकडे तो गेला. गुरुची सेवा करणारा, सर्वांना प्रिय वाटणारा आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा तो होता.
पाद्येनासनदानेन तथाऽर्घ्येण फलैश्च तम्। अर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजोऽब्रवीत्ततः
पाय धुण्यासाठी पाणी, बसायला आसन, अर्घ्य आणि फळे देऊन त्याचा योग्य सन्मान केला. त्यानंतर उपयाजाने त्याच्याशी बोलले.
येन कार्यविशेषेण त्वमस्मानभिकाङ्क्षसे। कृतश्चायं समुद्योगस्तद्ब्रवीतु भवानिति
तू आम्हाला कोणत्या खास कारणासाठी शोधतोस आणि या प्रयत्नामागे तुझा हेतू काय आहे, ते कृपया सांग.
स बुद्ध्वा प्रीतिसंयुक्तमृषीणामुत्तमं तदा। उवाच छन्दयन्कामैर्द्रुपदः स तपस्विनम्
त्या ऋषींच्या आनंदाची जाणीव drupada ने केली आणि तो तपस्वी उपयाजाकडे आपली विनंती सांगण्यासाठी बोलला.
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्येव। उपयाज चरस्वैतत्प्रदास्यामि धनं तव
हे ब्राह्मण, कोणत्या कृतीने मला द्रोणासारखा पराक्रमी पुत्र मिळेल? उपयाजा, ते कर्म कर आणि मी तुला संपत्ती देईन.
नाहं फलार्थी द्रुपद योऽर्थी स्यात्तत्र गम्यताम्
ड्रुपद, मी फळाची इच्छा करणारा नाही. ज्याला फळ हवे असेल, तो तिकडे जाऊ दे.
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्तदा। ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं द्विजसत्तमः
ड्रुपद त्याची सेवा करून त्याला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करू लागला. एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर त्या श्रेष्ठ द्विजाने ड्रुपदाशी बोलले.
उपयाजोऽब्रवीद्वाक्यं काले मधुरया गिरा। ज्येष्ठो भ्राता न मेऽत्याक्षीद्विचरन्विजने वने
योग्य वेळी उपयाजाने मधुर शब्दांत सांगितले — 'माझा मोठा भाऊ कधीच मला दुर्लक्ष करत नव्हता, जरी तो एकटा वनात फिरत असे.'
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्। तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन्
मी भावाच्या मागे जात असताना, जमिनीवर पडलेले आणि ज्याचे शुद्धत्व माहीत नव्हते असे एक फळ मी पाहिले.
विमर्शं हि फलादाने नायं कुर्यात्कथंचन। नापश्यत्फलं दृष्ट्वा दोषांस्तस्याऽऽनुबन्धिकान्
तो कधीही विचार न करता फळ घेत नसे. फळ पाहिल्यावर त्यातील दोष आणि त्याच्याशी संबंधित दोष तो नेहमी पाहत असे.
विविनक्ति न शौचार्थी सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्। संहिताध्ययनस्यान्ते पञ्चयज्ञान्निरूप्य च
तो शुद्धतेसाठी वेगळेपण करत नाही; मग इतर ठिकाणी तो कसा करेल? संहितेचे अध्ययन पूर्ण केल्यावर आणि पाच यज्ञ ठरवल्यावर—
भैक्षमुञ्छेन सहितं भुञ्जानस्तु तदा तदा। कीर्तयत्येव राजर्षे भोजनस्य रसं पुनः
तो भिक्षेने मिळवलेले अन्न खात असे आणि पुन्हा पुन्हा त्या अन्नाची चव राजर्षी, तो नेहमीच कौतुकाने सांगत असे.
संहिताध्ययनं कुर्वन्वने गुरुकुले वसन्। भैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म सततं तथा
वनात गुरुकुलात राहून संहितेचे अध्ययन करत असताना, तो नेहमी इतरांचे उरलेले भिक्षेचे अन्न खात असे.
कीर्तयन्गुणमन्नानामथ प्रीतो मुहुर्मुहुः। एवं फलार्थिनस्त्समान्मन्येऽहं तर्कचक्षुषा
अन्नाच्या गुणांचे कौतुक करत तो वारंवार आनंदी होत असे. म्हणून, फळाची इच्छा असलेला तोच आहे, असे मी विचाराने ठरवले.