भीमसेनस्तदा राजन्नर्जुनेन निवारितः। अतृप्तो युद्धधर्मेषु न्यवर्तत महाबलः
त्या वेळी, भीमसेन अर्जुनाने थांबवला, तरी युद्धाची इच्छा अपुरी राहून, तो बलवान असला तरी मागे वळला.
ते यज्ञसेनं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि। उपाजग्मुः सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभ
त्यांनी रणभूमीच्या मध्यभागी यज्ञसेन द्रुपदाला पकडले आणि त्याच्या मंत्र्यांसह त्याला द्रोणाकडे नेले, हे भरतश्रेष्ठ.
भग्नदर्पं हृतधनं तं तथा वशमागतम्। स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमब्रवीत्
त्याचा गर्व मोडला, धनसंपत्ती गेली आणि तो पूर्णपणे वश झाला; मग द्रोणाने मनातल्या वैराचा विचार करून द्रुपदाला सांगितले.
विमृज्य तरसा राष्ट्रं पुरं ते मृदितं मया। प्राप्य जीवन्रिपुवशं सखिपूर्वं किमिष्यते
मी तुझं राज्य आणि नगर जोराने उद्ध्वस्त केलं; आता शत्रूच्या ताब्यात तुझं प्राण वाचलं आहे, जुना मित्र, तुला काय हवं आहे?
एवमुक्त्वा प्रहस्यैनं किंचित्स पुनरब्रवीत्। मा भैः प्राणभयाद्वीर क्षमिणो ब्राह्मणा वयम्
असं म्हणून तो हसला आणि पुन्हा म्हणाला, 'हे वीर, प्राणभय बाळगू नकोस; आम्ही ब्राह्मण, क्षमाशील आहोत.'
आश्रमे क्रीडितं यत्तु त्वया बाल्ये मया सह। तेन संवर्धितः स्नेहः प्रीतिश्च क्षत्रियर्षभ
बालपणी आश्रमात आपण दोघांनी मिळून केलेला खेळ, त्यातून आपली मैत्री आणि स्नेह वाढला, हे क्षत्रियश्रेष्ठ.
प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप। वरं ददामि ते राजन्राज्यस्यार्धमवाप्नुहि
राजाधिराज, मी पुन्हा तुझ्याशी मैत्री करावी अशी इच्छा आहे; मी तुला वर देतो — अर्धे राज्य घे.
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति। अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव
राज्य नसलेल्या माणसाला राजाचा मित्र होता येत नाही; म्हणूनच, यज्ञसेन, मी तुझ्यासाठी राज्य मिळवण्याचा प्रयत्न केला.
राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे। सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल यदि मन्यसे
तू भागीरथीच्या दक्षिण काठावर राजा आहेस, आणि मी उत्तरेला आहे. पंचाळा, जर तुला मान्य असेल तर मला आपला मित्र समज.
अनाश्चर्यमिदं ब्रह्मन्विक्रान्तेषु महात्मसु। प्रीये त्वयाऽहं त्वत्तश्च प्रीतिमिच्छामि शाश्वतीम्
ब्राह्मण, मोठ्या मनाच्या लोकांत हे काही आश्चर्य नाही. मला तुझ्याबद्दल आनंद आहे आणि मी तुझ्याशी कायमची मैत्री हवी आहे.
एवमुक्तः स तं द्रोणो मोक्षयामास भारत। सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्धं प्रत्यपादयत्
असं म्हणताच, द्रोणानं त्याला सोडून दिलं आणि आनंदाने त्याचा सन्मान केला. त्याला राज्याचा अर्धा भाग दिला.
माकन्दीमथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम्। सोऽध्यावसद्दीनमनाः काम्पिल्यं च पुरोत्तमम्
नंतर, गंगेच्या काठावर माकंदी या ठिकाणी, दहा हजार गावांमध्ये, तो दुःखी मनाने राहू लागला, आणि उत्तम काम्पिल्य नगरीतही.
दक्षिणांश्चापि पञ्चालान्यावच्चर्मण्वती नदी। द्रोणेन चैवं द्रुपदः परिभूयाथ पालितः
दक्षिणेकडील पंचाळ, चर्मण्वती नदीपर्यंत, द्रोणानं द्रुपदाचा अपमान करून जिंकले आणि सांभाळले.
क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत्स पराजयम्। हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मेण स बलेनतु
आपल्या क्षत्रिय बळावर त्याला कधीच हार वाटली नाही; पण ब्राह्मण बळ कमी आहे हे त्याला उमगलं.
पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वसंचरत्। अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणः समभिपद्यत
पुत्रप्राप्तीची इच्छा ठेवून तो पृथ्वीवर भटकत राहिला, आणि द्रोण अहिच्छत्र या प्रदेशात गेला.
एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरीजनपदायुता। युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणाय प्रतिपादिता
राजा, अशा प्रकारे माणसांनी गजबजलेल्या अहिच्छत्र नगरीला युद्धात पार्थानं जिंकून द्रोणाला दिलं.
द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरंस्तदा। क्षात्रेण वै बलेनास्य नाऽशशंसे पराजयम्
द्रोणाशी वैर लक्षात ठेवून द्रुपद झोपू शकत नव्हता; क्षत्रिय बळावर त्याला विजयाची आशा नव्हती.
हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मेणापि बलेन च। द्रुपदोऽमर्षणाद्राजा कर्मसिद्धान्द्विजोत्तमान्
ब्राह्मण बळ कमी आहे हे जाणून, द्रुपद राजा असह्य झाला आणि सिद्ध ब्राह्मणांचा शोध घेऊ लागला.
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्। नास्ति श्रेष्ठं ममापत्यं धिग्बन्धूनिति च ब्रुवन्
शोध घेत तो अनेक ब्राह्मणांच्या वस्त्यांमध्ये फिरू लागला, 'माझ्या वंशात उत्तम संतान नाही; नातेवाईकांवर धिक्कार आहे,' असं म्हणू लागला.
निश्वासपरमो ह्यासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया। न सन्ति मम मित्राणि लोकेऽस्मिन्नास्ति वीर्यवान्
तो सगळा वेळ उसासे टाकत राहिला, द्रोणावर उपाय शोधत होता; 'या जगात माझे मित्र नाहीत, ना कुणात वीरता आहे,' असं त्याला वाटत होतं.
पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वयादिमाम्। प्रभावशिक्षाविनयाद्द्रोणस्यास्त्रबलेन च
पुत्रप्राप्तीची इच्छा ठेवून तो पृथ्वीवर फिरू लागला, द्रोणाच्या अस्त्रबळासारखं सामर्थ्य, विद्या आणि शिस्त असलेल्यांचा शोध घेत.
कर्तुं प्रयतमानो वै न शशाक पराजयम्। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गातीरे परिभ्रमन्
हे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला, पण विजय मिळवू शकला नाही; मग तो गंगेच्या काळ्या काठावर भटकत गेला.
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रतो द्विजः
राजा एका पवित्र ब्राह्मणांच्या वस्तीत पोहोचला; तिथे कुणीही शिक्षण अपूर्ण किंवा व्रत सोडलेला नव्हता.
तथैव तौ महाभागौ सोऽपश्यच्छंसितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी भ्रातरौ पृषतात्मजः
तिथे त्याने ते दोन तेजस्वी भाऊ, याज आणि उपयाज, ऋषिपुत्र आणि व्रतस्थ, पाहिले.
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। अरण्ये युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
ते दोघे संहितेचा अभ्यास करत होते, कश्यप गोत्राचे होते, आणि अरण्यात योग्य वस्त्र घातलेले, श्रेष्ठ ब्राह्मण होते.
स उपामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरे
तो सर्व इच्छांसाठी थकवा न येता त्यांच्याजवळ गेला; त्यांच्या सामर्थ्याची आणि बुध्दीची ओळख पटवून, विशेषतः लहान भावाकडे आश्रमात गेला.
प्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। गुरुशुश्रूषणे युक्तः प्रियकृत्सर्वकामदम्
अपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी यज्ञ करण्याची इच्छा असलेल्या, व्रत पाळणाऱ्या उपयाजाकडे तो गेला. गुरुची सेवा करणारा, सर्वांना प्रिय वाटणारा आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा तो होता.
पाद्येनासनदानेन तथाऽर्घ्येण फलैश्च तम्। अर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजोऽब्रवीत्ततः
पाय धुण्यासाठी पाणी, बसायला आसन, अर्घ्य आणि फळे देऊन त्याचा योग्य सन्मान केला. त्यानंतर उपयाजाने त्याच्याशी बोलले.
येन कार्यविशेषेण त्वमस्मानभिकाङ्क्षसे। कृतश्चायं समुद्योगस्तद्ब्रवीतु भवानिति
तू आम्हाला कोणत्या खास कारणासाठी शोधतोस आणि या प्रयत्नामागे तुझा हेतू काय आहे, ते कृपया सांग.
स बुद्ध्वा प्रीतिसंयुक्तमृषीणामुत्तमं तदा। उवाच छन्दयन्कामैर्द्रुपदः स तपस्विनम्
त्या ऋषींच्या आनंदाची जाणीव drupada ने केली आणि तो तपस्वी उपयाजाकडे आपली विनंती सांगण्यासाठी बोलला.