अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः। कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम्
पांडव निघून गेल्यावर तीन रथी आले – कृतवर्मा, कृप आणि द्रोणपुत्र. ते संध्याकाळी रक्ताने माखलेले होते.
समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि। प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः
ते एकत्र येऊन रणभूमीच्या अग्रभागी पडलेल्या राजाला पाहिले. तिथे द्रोणपुत्र या महायोद्ध्याने प्रचंड रागाने प्रतिज्ञा केली.
अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं
धृष्टद्युम्नासह सर्व पांचाळ आणि पांडव व त्यांचे मंत्री यांना न मारता मी माझा राग सोडणार नाही, असे त्याने ठामपणे सांगितले.
यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः। सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम्
असे म्हणून ते तिघे रथी राजाजवळून निघून गेले आणि सूर्यास्ताच्या वेळी मोठ्या जंगलात पोहोचले.
न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः। ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान्
त्या मोठ्या वटवृक्षाखाली जिथे ते थांबले होते, तिथे रात्री अनेक कावळे घुबडाने हल्ला करून मारलेले दिसले.
द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन्। पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे
द्रौणि आपल्या वडिलांच्या मृत्यूची आठवण काढून रागाने भरून गेला आणि पांडवांच्या शिबिरात झोपलेल्या पाञ्चाळांचा वध करण्याचा निर्धार केला.
गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम्। घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम्
शिबिराच्या दरवाजाजवळ गेल्यावर त्याने तिथे एक भयंकर राक्षस पाहिला, ज्याचा रूप फारच भीतीदायक होते आणि जो आकाश व पृथ्वी व्यापून उभा होता.
तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च। द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः
त्याने त्या राक्षसाकडून अस्त्रांचा नाश होताना पाहिला, जिथे विरूप डोळ्यांचा रुद्र जलदपणे पूजला जात होता.
प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः
रात्री, जेव्हा सर्वजण निर्धास्तपणे झोपले होते, तेव्हा धृष्टद्युम्न यांच्या पुढाकाराने असलेल्या पाञ्चाळांसह त्यांच्या कुटुंबीयांना आणि द्रौपदीच्या सर्व पुत्रांना त्याने ठार केले.
कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान्। यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात्
कृतवर्मा आणि कृपाचार्य यांच्या सोबत त्याने सर्वांचा वध केला; तिथे फक्त पाच पांडव कृष्णाच्या बळावरून वाचले.
सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः। पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः
सात्यकी हा महान धनुर्धारी आणि उरलेले सर्वजण मारले गेले; तिथे द्रोणाच्या पुत्राने झोपेत असलेल्या पाञ्चाळांचा वध केला.
धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः। द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता
धृष्टद्युम्नाच्या सारथ्याने पांडवांना ही बातमी सांगितली; द्रौपदी आपल्या मुलांचा, वडिलांचा आणि भावांचा वध झाल्याने दुःखाने व्याकुळ झाली.
कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तृनुपाविशत्। द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः
तिने उपवास करून प्राण सोडण्याचा संकल्प केला आणि आपल्या पतीजवळ बसली; द्रौपदीच्या शब्दांमुळे भीम, जो अत्यंत पराक्रमी होता—
प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान्। अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम्
तिला आनंदी करण्यासाठी, त्या बलाढ्याने आपली गदा उचलली आणि प्रचंड संतापाने आपल्या गुरूच्या पुत्र भारद्वाजाचा पाठलाग केला.
भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः। अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत्
भीमसेनाच्या भीतीने आणि दैवाच्या प्रेरणेने, द्रौणि रागाने म्हणाला, 'हे पांडवांसाठी नाही!' असे म्हणून एक अस्त्र सोडले.
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः। यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः
'असे करू नकोस,' असे कृष्णाने शांतपणे सांगितले; आणि अर्जुनाने त्या अस्त्राला दुसऱ्या अस्त्राने शांत केले.
द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा। द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः
त्या वेळी द्रौणिच्या कपटी मनोवृत्तीला पाहून, द्रौणि, व्यास आणि इतरांच्या शापांची देवाणघेवाण झाली.
मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात्। पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः
मग पांडवांनी द्रोणपुत्र या महान रथीच्या कडून मणी घेऊन, विजय मिळवून तो आनंदाने द्रौपदीला दिला.
एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम्। अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वम्युक्ता महात्मना
हे दहावे पर्व, सौप्तिक पर्व असे ओळखले जाते; या अठराव्या ग्रंथात, महात्म्याने अध्याय सांगितले आहेत.
श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया। श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना
इथे श्लोकांची संख्या आठशे सांगितली आहे; आणि ब्रह्मज्ञानी ऋषीने सत्तर श्लोक सांगितले आहेत.
सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी। अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम्
या तेजस्वी ग्रंथात सौप्तिक आणि ईषीक या कथांचा संबंध सांगितला आहे; त्यानंतर स्त्रीपर्व, म्हणजे करुणेचा उदय, सांगितला आहे.
पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः। कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढां
पुत्रशोकाने विव्हळ झालेला राजा, ज्याचे ज्ञान आणि दृष्टी हरपली होती, तिथे कृष्णाने आणलेली मजबूत लोखंडाची प्रतिमा पाहिली.
भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्जह। तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः
भीमसेनाच्या कपटी मनामुळे धृतराष्ट्राचे मन पूर्णपणे खचले; त्यामुळे धृतराष्ट्र, जो अत्यंत बुद्धिमान होता, तो दुःखाने होरपळला.
संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः। विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम्
त्या ठिकाणी विदुराने राजाला, जो संसाराच्या दुःखाने जळत होता, त्याला सुबुद्धीचे आणि मुक्तीचे उपदेश देऊन धीर दिला.
धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा। सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम्
इथेच धृतराष्ट्र आणि कौरव युयुत्सू, तसेच सर्व राजघराण्याचे दुःखाने व्याकुळ होऊन निघून जाणे सांगितले आहे.
विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः। क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः
इथे वीरांच्या पत्नींचा अतिशय हृदयद्रावक आक्रोश आठवला जातो, तसेच गांधारी आणि धृतराष्ट्र यांच्या राग आणि गोंधळाचेही वर्णन आहे.
यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः। पुत्रान्भ्रातृन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे
त्या ठिकाणी क्षत्रियांनी आपल्या पुत्रांना, भावांना आणि वडिलांना — जे रणभूमीत कधीही मागे हटत नव्हते — युद्धात पडलेले पाहिले.
पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता। गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया
इथेच गांधारीला आपल्या पुत्र आणि नातवांच्या मृत्यूमुळे झालेल्या दुःखाचे वर्णन आहे, आणि कृष्णाने तिचा राग शांत करण्यासाठी केलेले प्रयत्नही सांगितले आहेत.
यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः। राज्ञांतानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः
त्या ठिकाणी मोठ्या बुद्धीचा आणि धर्माचा आदर करणारा राजा, सर्व राजांच्या मृतदेहांचे शास्त्रानुसार दहन करण्याचे विधी पार पाडतो.
तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके। गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः
राजांच्या जलदान विधी सुरू झाल्यावर, पृथेच्या पुत्र कर्णाचा गुप्त जन्म उघड झाला.