भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते। हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्
कौन्तेय जेवून झाला, तरी त्याचा हात दुसरीकडे गेला नाही; त्याचा तेजस्वी हात कृपेनेच तसाच राहिला.
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः। योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः
हे सगळं सरावामुळे झालं असं समजून, पांडुपुत्र बलवान अर्जुन रात्रीही धनुष्य हातात घेऊन योग्य सराव करू लागला.
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत। उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्
द्रोणांनी त्या धनुष्याच्या मोठ्या आवाजाचा कानोसा घेतला, भारत. मग ते पुढे जाऊन, उठून त्याला मिठी मारली आणि म्हणाले—
प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः। त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
मी असं प्रयत्न करीन की या जगात तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही धनुर्धारी होणार नाही; हे मी तुला खरं सांगतो.
ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च। रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्
त्यांनंतर द्रोणांनी अर्जुनाला घोड्यावर, हत्तीवर, रथावर आणि जमिनीवर युद्धाची कला शिकवली.
गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु। द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्
गदायुद्ध, तलवारीची करामत, भाले, सुळे आणि इतर शस्त्रांचा वापर, तसेच मिश्र युद्ध कसे करावे हे द्रोणांनी कौरवांना शिकवले.
तस्य तत्कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः। सजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः
त्याच्या कौशल्याची बातमी ऐकून, धनुर्विद्या शिकण्याची इच्छा असलेले हजारो राजपुत्र आणि राजांचे मुले एकत्र आले.
तान्सर्वाञ्शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः।' ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः। एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह
द्रोण, शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ, त्यांनी सर्वांना शिकवले; त्यानंतर, राजन, निषादराज हिरण्यधनूचा मुलगा एकलव्य द्रोणांकडे आला.
न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन्। शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया
तो निषाद आहे असं मनात धरून, द्रोणांनी त्याला शिष्य म्हणून स्वीकारलं नाही; आणि धनुष्यविद्येतील धर्म जाणणारे द्रोण फक्त त्या विद्यार्थ्यांनाच शिष्य म्हणून घ्यायचे.
शिष्योऽसि मम नैषादे प्रयोगे बलत्तरः। निवर्तस्व गृहानेव अनुज्ञातोऽसि नित्यशः
निषाद, तू माझा शिष्य नाहीस; तू शस्त्रप्रयोगात श्रेष्ठ आहेस. आता घरी परत जा—मी तुला नेहमीच परवानगी दिली आहे.
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परन्तपः। अरण्यमनुसंप्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्
पण त्या पराक्रमीने, द्रोणांच्या पायांना डोके टेकवून, अरण्यात जाऊन मातीचा द्रोणांचा पुतळा तयार केला.
तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा। इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः
तेथे त्याने शिष्याची सर्वश्रेष्ठ सेवा स्वीकारली आणि कठोर नियम पाळून, बाणविद्येच्या साधनेत स्वतःला वाहून घेतले.
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च। विमोक्षादानसन्धाने लघुत्वं परमाप सः
परम श्रद्धा आणि एकाग्रतेने त्याने बाण सोडणे, धरून ठेवणे आणि लक्ष्य साधणे यात उच्च कौशल्य मिळवले.
लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात्प्रत्यपद्यत।' अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः। रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दनाः
थोड्याच काळात त्याने हातातील चपळाई आणि अस्त्रविद्या आत्मसात केली; मग कधीतरी, द्रोणांची परवानगी घेऊन, कौरव आणि पांडव सर्वजण रथांवर बसून शिकार करण्यासाठी निघाले.
तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया। राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान्
तेथे, योगायोगाने, एक मनुष्य आपली साधनं घेऊन, एक कुत्रा सोबत घेऊन, पांडवांच्या मागे गेला, राजन.
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया। श्वाचरन्स पथा क्रीडन्नैषादिं प्रति जग्मिवान्
ते सर्वजण तिथे वेगवेगळ्या कामांसाठी फिरत असताना, तो कुत्रा रस्त्याने खेळत खेळत निषाद मुलाकडे गेला.
स कृष्णमलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाघरम्। नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके
काळ्या मातीने अंग माखलेला, काळ्या कृष्णमृगाची कातडी आणि जटा घातलेला निषाद मुलगा पाहून, तो कुत्रा त्याच्या जवळ उभा राहून भुंकू लागला.
तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे। लाघवं दर्शन्नस्त्रे मुमोच युगपद्यथा
मग त्या कुत्र्याने भुंकताना, त्याने एकाच वेळी सात बाण त्याच्या तोंडात सोडले आणि आपली धनुर्विद्येतील चपळाई दाखवली.
स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह। तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताः
तो कुत्रा, ज्याच्या तोंडात बाण भरले होते, पांडवांकडे गेला; ते पाहून पांडव वीर फारच आश्चर्यचकित झाले.
लाघवं शब्धवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा। प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः
त्या अद्भुत चपळाईची आणि शब्दावर बाण मारण्याची कला पाहून, ते सर्वजण लाजले आणि त्याचं भरभरून कौतुक करू लागले.
तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम्। ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्
पांडवांनी त्या वनात त्याचा शोध घेतला आणि त्यांनी पाहिलं की तो वनवासी सतत बाण सोडत आहे.
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम्। तथैनं परिपप्रच्छ्रुः को भवान्कस्य वेत्युत
त्यावेळी त्याचं रूप बदललेलं असल्यामुळे पांडवांनी त्याला ओळखलं नाही; म्हणून त्यांनी विचारलं, 'तू कोण आहेस? आणि कुणाचा मुलगा आहेस?'
निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम्। द्रोणशिष्यं च मां वित्त धुर्वेदकृतश्रमम्
मी निषादराज हिरण्यधनूचा मुलगा आहे, द्रोणांचा शिष्य आहे आणि कठीण वेद शिकून थकलो आहे, असं समजा.
ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः। यथा वृत्तं वने सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम्
हे खरं कळल्यावर पांडव पुन्हा परत आले आणि वनात काय घडलं ते सगळं द्रोणांना सांगितलं आणि त्याचं आश्चर्य मानलं.
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन्। रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्
कुंतीपुत्र अर्जुनाने एकलव्याची आठवण काढली आणि एकांतात द्रोणाजवळ जाऊन प्रेमाने म्हणाला—
नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः। भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति
एकदा तुम्ही मला जवळ घेऊन प्रेमाने असं म्हणालात ना—'माझा कुठलाही शिष्य तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ होणार नाही'.
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान्। अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः
मग आता निषादराजाचा पराक्रमी मुलगा, तुमचा दुसरा शिष्य, माझ्यापेक्षा कसा श्रेष्ठ आहे?
मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम्। सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्
द्रोणांनी थोडा वेळ विचार केला आणि मग सव्यसाची अर्जुनाला घेऊन निषाद मुलाकडे गेले.
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम्। एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान्
त्यांनी पाहिलं—एकलव्याचा देह मळाने माखलेला, केस जटेसारखे, अंगावर झाडाची साल, हातात धनुष्य आणि तो सतत बाण सोडत होता.
एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात्। अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम्
द्रोण येताना पाहून एकलव्य पुढे गेला, नम्रपणे त्यांना वंदन केलं आणि डोकं झुकवून पृथ्वीला स्पर्श केला.