न स्नातकोऽवसीदेत वर्तमानः स्वकर्मसु। इति संचिन्त्य मनसा तं देशं बहुशो भ्रमन्
आपले कर्तव्य करत असताना द्विजाने कधीही दुःखी व्हायला नको – असे मनाशी ठरवून मी त्या प्रदेशात अनेकदा भटकत राहिलो.
विशुद्धणिच्छन्गाङ्गेय धर्मोपेतं प्रतिग्रहम्। अन्तादन्तं परिक्रम्य नाध्यगच्छं पयस्विनीम्
निर्दोष आणि धर्मयुक्त दान मिळावे म्हणून मी सर्वत्र शोध घेतला, पण कुठेही दूध देणारा मिळाला नाही.
यवपिष्टोदकेनैनं लोभयेयं कुमारकम्। पीत्वा पिष्टरसं बालः क्षीरं पीतं मयाऽपि च
मी त्या मुलाला ज्वारीच्या पिठाचे पाणी देऊन फसवले. ते पीऊन त्यानेही, 'मी दूध प्यायलो' असे समजले.
ननर्तोत्थाय कौरव्य हृष्टो बाल्याद्विमोहितः। तं दृष्ट्वा नृत्यमानं तु बालैः परिवृतं सुतम्
मग, कौरेव्य, तो आनंदाने आणि बालसुलभ भोळेपणाने उठून नाचू लागला. माझा मुलगा, इतर मुलांच्या गराड्यात, नाचताना मी पाहिला.
हास्यतामुपसंप्राप्तं कश्मलं तत्र मेऽभवत्। द्रोणं धिगस्त्वधनिनं यो धनं नाधिगच्छति
हे पाहून मला लाज आणि दुःख वाटले. 'द्रोणावर धिक्कार असो, जो जिवंत असूनही संपत्ती मिळवू शकत नाही!' असे वाटले.
पिष्टोदकं सुतो यस्य पीत्वा क्षीरस्य तृष्णया। नृत्यतिस्म मुदाविष्टः क्षीरं पीतं मयाऽप्युत
ज्याचा मुलगा दूध प्यायची इच्छा असूनही पिठाचे पाणी पिऊन आनंदाने नाचतो, 'मीही दूध प्यायलो' असे समजतो, त्याचा काय उपयोग?
इति संभाषतां वाचं श्रुत्वा मे बुद्धिरच्यवत्। आत्मानं चात्मना गर्हन्मनसेदं व्यचिन्तयम्
हे बोलणे ऐकून माझे मन हलले. मी स्वतःला दोष देत मनाशी विचार करू लागलो.
अपि चाहं पुरा विप्रैर्वर्जितो गर्हितो वसे। परोपसेवां पापिष्ठां न च कुर्यां धनेप्सया
पूर्वी ब्राह्मणांनी मला वाळीत टाकले आणि निंदा केली होती. म्हणून मी धनाच्या लालसेने दुसऱ्यांची पापमय सेवा कधीही करू नये.
इति मत्वा प्रियं पुत्रं भीष्मादाय ततो ह्यहम्। पूर्वस्नेहानुरागित्वात्सदारः सौमकिं गतः
असं विचार करून, मी माझ्या लाडक्या भीष्माला घेऊन, जुन्या प्रेमामुळे आणि आपुलकीमुळे, माझ्या पत्नीसमवेत सौमकिकडे गेलो.
अभिषिक्तं तु श्रुत्वैव कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन्। प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं समुपागमम्
तो राजा झाला आहे हे ऐकून, 'माझं उद्दिष्ट पूर्ण झालं' असं मनात ठरवलं आणि अत्यंत आनंदाने, माझ्या प्रिय मित्राला, जो आता राज्यावर होता, भेटायला गेलो.
संस्मरन्सङ्गमं चैव वचनं चैव तस्य तत्। ततो द्रुपदमागम्य सखइपूर्वमहं प्रभो
आपली भेट आणि त्याने सांगितलेली वचने आठवत, मी मग पूर्वीचा मित्र म्हणून द्रुपदाकडे गेलो, हे प्रभो.
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति। उपस्थितस्तु द्रुपदं सखिवच्चास्मि सङ्गतः
मी त्याला म्हणालो, 'पुरुषश्रेष्ठा, मला तुझा मित्र समज,' आणि मी द्रुपदाजवळ गेलो, जणू पूर्वीप्रमाणे मित्रत्वाने एकत्र झालो.
स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत्। अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा
तो मला अनोळखी असल्यासारखा हसून म्हणाला, 'ब्रह्मन्, तुझी समज योग्य नाही.'
यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज। संगतनीह जीर्यन्ति कालेन परिजीर्यतः
'जेव्हा तू मला जबरदस्तीने, 'मी तुझा मित्र आहे' असं म्हणालास, द्विजा, तेव्हा हे लक्षात ठेव, या जगात नाती काळानुसार जुनी होऊन संपतात.'
सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा
'पूर्वी आपलं मैत्री सामर्थ्यावर आधारलेलं होतं; जो वेदशिक्षण घेतलेला नाही तो वेदज्ञाचा मित्र होत नाही, आणि ज्याच्याकडे रथ नाही तो रथीचा मित्र होत नाही.'
साम्याद्धि सख्यं भवति वैषम्यान्नोपपद्यते। न सख्यमजरं लोके विद्यते जातु कस्यचित्
'मैत्री समानतेतून होते; असमानतेतून मैत्री होत नाही. या जगात कोणाचीही मैत्री कायमची राहत नाही.'
कामो वैनं विहरति क्रोधो वैनं रहत्युत। मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत्
'इच्छा त्याचा आस्वाद घेते, आणि राग त्याला सोडून देतो. म्हणून, तू स्वतःच्या फायद्यासाठी केलेल्या या जुन्या मैत्रीला धरून बसू नकोस.'
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्। नह्यनाढ्यः सखाऽऽढ्यस्य नाविद्वान्विदुषः सखा
'द्विजश्रेष्ठा, आपली मैत्री पूर्वी गरजेमुळे होती. गरीब माणूस श्रीमंताचा मित्र होत नाही, आणि अज्ञानी ज्ञानीचा मित्र होत नाही.'
न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते। न हि राज्ञामुदीर्णानामेवं भूतैर्नरैः क्वचित्
'भ्याड माणूस शूरवीराचा मित्र होत नाही, आणि अशी मैत्री पूर्वी स्वीकारली जात नाही. मोठ्या सामर्थ्याच्या राजांना असे लोक कधीच मित्र नसतात.'
सख्यं भवति मन्दात्मञ्छ्रिया हीनैर्धनच्युतैः। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा
'मंद, संपत्ती गमावलेले आणि भाग्यहीन लोकांमध्येच मैत्री होते. जो वेदशिक्षण घेतलेला नाही तो वेदज्ञाचा मित्र होत नाही, आणि ज्याच्याकडे रथ नाही तो रथीचा मित्र होत नाही.'
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते। अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम्
'राजा नसलेला माणूस राजाचा मित्र होत नाही, आणि अशी मैत्री पूर्वी स्वीकारली जात नाही. मी तुझ्याशी राज्यासाठी कोणतीही संधी किंवा करार केला आहे असं मला माहीत नाही.'
एकरात्रं तु ते ब्रह्मन्कामं दास्यामि भोजनम्। एवमुक्तस्त्वहं तेन सदारः प्रस्थितस्तदा
'ब्रह्मन्, मी तुला एक दिवसाचं जेवण देईन.' असं त्याने सांगितल्यावर, मी माझ्या पत्नीसमवेत तिथून निघून गेलो.
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ताऽस्म्यचिरादिव। द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाऽभिपरिप्लुतः
ती प्रतिज्ञा लवकरच पूर्ण करायचं ठरवून, द्रुपदाने असं बोलल्यावर मी संतापाने भरून गेलो.
अभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः। ततोऽहं भवतः कामं संवर्धयितुमागतः
भीष्मा, मी गुणी आणि योग्य शिष्यांसह कुरूंकडे आलो, आणि म्हणूनच मी तुझ्याकडे माझी इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आलो आहे.
इदं नागपुरं रम्यं ब्रूहि किं करवाणि ते
हे सुंदर नागांचे नगर तुझ्यासमोर आहे; मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
अपज्यं क्रियतां चापं साध्वस्त्रं प्रतिपादय। भुङ्क्ष भोगान्भृशं प्रीतः पूज्यमानः कुरुक्षये
अभंग होईल असं धनुष्य तयार कर, उत्तम शस्त्र दे, आणि कुरुक्षेत्रात सन्मानाने भरपूर सुखांचा उपभोग घे.
कुरूणामस्ति यद्वित्तं राज्यं चेदं सराष्ट्रकम्। त्वमेव परमो राजा सर्वे वाक्यकरास्तव
कुरूंचं सर्व संपत्ती आणि हे राज्य, सगळ्या प्रांतांसह, तुझंच आहे; तूच खरा राजा आहेस आणि सगळे तुझं ऐकतात.
यच्च ते प्रार्थितं ब्रह्मन्कृतं तदिति चिन्त्यताम्। दिष्ट्या प्राप्तोऽसि विप्रर्षे महान्मेऽनुग्रहः कृतः
हे ब्राह्मण, तू मागितलेलं सर्व काही पूर्ण झालं आहे; हे लक्षात ठेव. तुझं येणं माझ्या भाग्यात आहे, आणि मला मोठं पुण्य मिळालं.
प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह। पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च
भीष्मानं त्याला, पांडुपुत्रांसह, गुरु म्हणून स्वीकारलं आणि आपल्या सर्व नातवंडांना व विविध धनसंपत्तीही आणल्या.
शिष्य इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम्। तदा द्रोणोऽब्रवीद्वाक्यं भीष्मं बुद्धिमतां वरम्
राजानं आपल्या नातवंडांना विधिपूर्वक द्रोणाला शिष्य म्हणून दिलं; तेव्हा द्रोणानं बुद्धिमान भीष्माला बोललं.