स क्रोधामर्षजिह्मभ्रूः कषायीकृतलोचनः। ऐश्वर्यमदसंपन्नो द्रोणं राजाऽब्रवीदिदम्
राग आणि द्वेषाने कपाळावर आठ्या, डोळे लाल झालेले, ऐश्वर्याच्या गर्वाने भरलेला राजा द्रोणाला म्हणाला,
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा। यन्मां व्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज
'हे ब्राह्मण, तुझं हे विचार योग्य नाही; कारण तू मला जबरदस्तीने 'मी तुझा मित्र आहे' असं सांगतोस, पण तसं नाही.'
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित्। सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः
'राजे, जे मोठ्या स्थितीत असतात, ते अशा लोकांशी मैत्री करत नाहीत — जे दुर्बल, श्रीहीन आणि धनहीन असतात.'
सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यतः। सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्
'मैत्रीही काळानुसार जुनी होते आणि संपते; पूर्वी माझी तुझ्याशी मैत्री होती, ती सामर्थ्यावर आधारलेली होती.'
न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कस्यचित्। कामश्चैतन्नाशयति क्रोधो वैनं रहत्युत
या जगात कोणाच्याही मनात मैत्री कायम टिकत नाही; इच्छा ती नष्ट करते आणि राग तर नक्कीच दुरावा आणतो.
मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत्। आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्
ही जुनी मैत्री, जी तूच मर्यादित केली आहेस, तिचा हट्ट धरू नकोस; श्रेष्ठ ब्राह्मण, आपली मैत्री पूर्वी होती खरी, पण ती फक्त स्वार्थासाठी होती.
न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा। न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते
गरिबाचा श्रीमंताशी, अज्ञानीचा ज्ञानीशी, किंवा भित्र्याचा शूराशी मैत्री होत नाही; मग जुन्या मैत्रीचा काय उपयोग?
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम्। तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः
ज्यांच्याकडे सारखी संपत्ती आणि सारखे ज्ञान आहे, त्यांच्यातच विवाह किंवा मैत्री योग्य असते; श्रीमंत आणि गरीब यांच्यात नाही.
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा। नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते
जो वेदपठण करणारा नाही, तो वेदपाठीचा मित्र होत नाही; ज्याच्याकडे रथ नाही, तो रथीचा मित्र होत नाही; राजा देखील दुसऱ्या राजाचा मित्र नसतो—मग जुन्या मैत्रीचा काय अर्थ?
द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान्। मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु मन्युनाऽभिपरिप्लुतः
द्रुपदाने असे बोलल्यावर, पराक्रमी भारद्वाज थोडा वेळ विचारात पडला आणि रागाने भरून गेला.
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रतिबुद्धिमान्। `शिष्यैः परिवृतः श्रीमान्पुत्रेण सहितस्तथा
मनाशी ठरवून, तो बुद्धिमान आपल्या शिष्यमंडळीने आणि पुत्रासह पाञ्चाल राजाकडे गेला.
जगाम कुरुमुख्यानां नागरं नागसाह्वयम्। तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ता नचिरादिव
त्याने आपले वचन पाळण्याचा निर्धार करून, कुरूंच्या नागसाह्वय नावाच्या नगरात गेला.
स नागपुरमागम्य गौतमस्य निवेशने। भारद्वाजोऽवसत्तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः
नागपुरात पोहोचल्यावर, श्रेष्ठ ब्राह्मण भारद्वाज गौतामाच्या घरी गुप्तपणे राहू लागला.
ततोऽस्य तनुजः पार्थान्कृपस्यानन्तरं प्रभुः। अस्त्राणि शिक्षयामास नाबुध्यन्त च तं जनाः
नंतर, कृपाच्या पाठोपाठ, त्या प्रभूंनी पांडवांना अस्त्रविद्या शिकवली, पण कुणालाही त्यांची ओळख पटली नाही.
एवं स तत्र गूढात्मा कंचित्कालमुवास ह। कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात्
अशा प्रकारे, आपली ओळख लपवून तो तिथे काही काळ राहिला; मग कुमार एकत्र गजसाह्वयातून बाहेर पडले.
क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा। `तेषां संक्रीडमानानामुदपानेऽङ्गुलीयकम्
ते वीर कुमार तिथे आनंदाने चेंडू खेळत होते; खेळताना त्यांच्यापैकी एकाची अंगठी विहिरीत पडली.
पपात धर्मपुत्रस्य वीटा तत्रैव चापतत्। गर्तान्बुना प्रतिच्छन्नं तारारूपमिवाम्बरे
धर्मपुत्राचा चेंडूही तिथेच खोल, झाकलेल्या खड्ड्यात पडला आणि आकाशातील ताऱ्यासारखा चमकत होता.
दृष्ट्वा चैते कुमाराश्च तं यत्नात्पर्यवारयन्।' ततस्ते यत्नमातिष्ठन्वीटामुद्धर्तुमादृताः। न च ते प्रत्ययद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये
हे पाहून कुमारांनी चेंडू काढण्यासाठी खूप प्रयत्न केले; त्यांनी सर्वतोपरी धडपड केली, पण चेंडू मिळवता आला नाही.
ततोऽन्योन्यमवैक्षन्त व्रीडयावनताननाः। तस्या योगमविदन्तो भृशं चोत्कण्ठिताभवन्
मग ते एकमेकांकडे लाजून खाली मान घालून पाहू लागले; चेंडू कसा काढावा हे समजेना, आणि ते फारच अस्वस्थ झाले.
तेऽपश्यन्ब्राह्मणं श्याममापन्नं पलितं कृशम्। कृत्यवन्तमदूरस्थमग्निहोत्रपुरस्कृतम्
तेव्हा त्यांनी जवळच उभा असलेला काळा, वृद्ध, कृश असा, आपले कर्तव्य करणारा, समोर अग्निहोत्र असलेला ब्राह्मण पाहिला.
ते तं दृष्ट्वा महातमानमुपगम्य कुमारकाः। भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन्
त्या महान पुरुषाला पाहून, उमेद हरवलेले कुमार त्याच्याकडे गेले आणि त्याला वेढून उभे राहिले.
अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कत्यवशस्तदा। प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान्
मग द्रोणांनी, त्या असहाय कुमारांना पाहून, हलकेसे हसून, पैशाची भूमीतून आलेले, त्यांना धैर्याने संबोधले.
अहो वो धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम्। भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत
अरे, तुमचं हे क्षत्रियांचं बळ आणि शस्त्रविद्या यांना काय अर्थ! भरतांच्या वंशात जन्म घेऊनसुद्धा साधं बक्षीसही मिळवता आलं नाही, याचं लाज वाटायला हवी.
वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहमेतदपि द्वयम्। उद्धरेयमिषीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम्
मी स्वतःच या बक्षीसासह अंगठीही गवताच्या काड्यांनी उचलून दाखवीन; फक्त मला जेवायला द्या.
ततोऽब्रवीत्तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। कृपस्यानुमते ब्रह्मन्भिक्षामाप्नुहि शाश्वतीम्
तेव्हा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर द्रोणाला म्हणाला, 'कृपाच्या संमतीने, हे ब्राह्मण, तुला कायमचं भिक्षा मिळो.'
एषा मुष्टिरिषीकाणां मयाऽस्त्रेणाभिमन्त्रिता
ही गवताच्या काड्यांची मूठ मी मंत्राच्या बळावर अस्त्र बनवली आहे.
अस्या वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्येषु न विद्यते। वेत्स्यामीषिकया वीटां तामिषीकां तथाऽन्यया
याचं सामर्थ्य पाहा, जे इतर कुठेही नाही; मी या काडीने बक्षीस आणि दुसऱ्या काडीने अंगठी काढून दाखवीन.
ततो यथोक्तं द्रोणेन तत्सर्वं कृतमञ्जसा
मग द्रोणाने जसं सांगितलं तसं ते सगळं सहजपणे केलं.
तदवेक्ष्य कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः। आश्चर्यमिदमत्यन्तमिति मत्वा वचोऽब्रुवन्
ते पाहून राजकुमारांच्या डोळ्यांत आश्चर्य दाटलं; 'हे तर खरंच अद्भुत आहे!' असं मनात म्हणत त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.
मुद्रिकामणि विप्रर्षे शीध्रमेतां समुद्धरथ
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, लवकर ही अंगठी उचलून दाखवा.