दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः। सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः
आकाशाचा पुत्र बृहद्भानू हा डोळा, आत्मा आणि तेजस्वी आहे; तो सविता, ऋचीक, अर्क, भानू, प्रकाश देणारा आणि रवि आहे.
पुत्रा विवस्वतः सर्वे मनुस्तेषां तथाऽवरः। देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः
विवस्वताचे सर्व पुत्र प्रसिद्ध आहेत, त्यात मनु हा सर्वांत धाकटा आहे; त्याचा पुत्र देवभृत, म्हणून त्याला सुभ्राट असे म्हणतात.
सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः। दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च
सुभ्राट याचे तीन पुत्र होते, जे संततीने संपन्न आणि विद्वान होते — दशज्योती, शतज्योती आणि सहस्रज्योती.
दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः। ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः
दशज्योती या महात्म्याचे दहा हजार पुत्र होते; शतज्योतीच्या पुत्रांची संख्या त्यापेक्षा दहा पट अधिक होती.
भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः। तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च
सहस्रज्योतीच्या पुत्रांची संख्या त्याहूनही दहा पट जास्त होती; त्यांच्यापासूनच कुरू, यदू आणि भरत यांचे वंश निर्माण झाले.
ययातीक्ष्वाकृवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः। संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः
ययाति, इक्ष्वाकू आणि सर्व राजर्षींपासून अनेक वंश निर्माण झाले, जे विस्ताराने आणि विविधतेने परिपूर्ण आहेत.
भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत्। वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च
सर्व जीवांचे ठिकाण, त्रिविध रहस्य, वेद, ज्ञानासह योग, तसेच धर्म, अर्थ आणि काम —
धर्मार्थकामयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च। लोकयात्राविधान च सर्व तद्दृष्टवानृषिः
धर्म, अर्थ आणि काम युक्त विविध शास्त्रे आणि लोकांच्या आचरणाची नियमावली — हे सर्व त्या ऋषीने पाहिले आहे.
नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः।' इतिहासाः सहव्याख्या विविधाश्रुतयोऽपि च
भरत वंशाची नीती, त्याचा विस्तार, इतिहासांसह स्पष्टीकरणे आणि विविध परंपरा —
इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम्। `संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम्
येथे हे सर्व सांगितले गेले आहे, ग्रंथाची वैशिष्ट्ये सांगितली आहेत; आता संक्षिप्त इतिहास सांगितला जाईल आणि नंतर विस्ताराने.
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत्। इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्
महर्षींनी हे महान ज्ञान विस्ताराने सांगितले आणि संक्षिप्तही केले; कारण विद्वानांना जगात संक्षेप आणि विस्तार दोन्ही प्रिय असतात.
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथाऽपरे। तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयिरे
काही जण मनुपासून सुरू होणारे भारत सांगतात, काही आस्तिकापासून, तर काही विद्वान उपरिचरापासून वाचन करतात.
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः। व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे
ज्ञानी विविध संहितांचे ज्ञान उजळवतात; काही स्पष्टीकरणात कुशल असतात, तर काही ग्रंथ लक्षात ठेवण्यात पारंगत असतात.
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीत्सुतः
तप आणि ब्रह्मचर्य यांच्या बळावर, व्यासांनी सनातन वेद विभागून हे पुण्यशाली आणि प्राचीन इतिहास रचला.
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः। मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः
पराशरांचा विद्वान पुत्र, ब्रह्मर्षी आणि निश्चयबद्ध व्रती, आईच्या इच्छेने आणि गंगेपुत्राच्या विनंतीने —
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा। त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान्
विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात, कृष्णद्वैपायनाने आपल्या सामर्थ्याने तीन कुरू पुत्र उत्पन्न केले, जणू तीन अग्नि निर्माण केले.
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च। जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति
धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर यांना जन्म देऊन, तो बुद्धिमान ऋषी पुन्हा तप करण्यासाठी आश्रमात गेला.
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्। अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः
ते जन्मले, वाढले आणि अंतिम अवस्था प्राप्त केली, तेव्हा त्या महान ऋषींनी या लोकांना भारत सांगितला.
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके
जनमेजय आणि हजारो ब्राह्मणांनी विचारले असता, त्याने आपल्या जवळ बसलेल्या वैशंपायन शिष्याला उपदेश केला.
स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम्। कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः
तो वैशंपायनाला सभेत बसलेल्या सर्वांसमोर भारतातील कथा ऐकवू लागला, आणि यज्ञाच्या मध्यंतरात पुन्हा पुन्हा सांगण्याची विनंती होत होती.
विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्। क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत्
द्वैपायन व्यासांनी कुरू वंशाचा विस्तार, गांधारीची धर्मनिष्ठा, विदुराची बुद्धी आणि कुंतीची स्थिरता यांचा सविस्तर वर्णन केला.
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः
त्या दिव्य ऋषीने वासुदेवाचे महात्म्य, पांडवांची सत्यता आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे दुष्कृत्य यांचे वर्णन केले.
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम्
ही पुण्यकर्मांची शंभर हजार श्लोकांची उत्तम भारतकथा उपाख्यानांसह ऐकावी आणि जाणून घ्यावी.
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम्। उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः
त्यांनी चोवीस हजार श्लोकांची भारतसंहिता रचली; उपाख्यानांशिवाय तिलाच ज्ञानी लोक 'भारत' म्हणतात.
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः। अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम्
त्यावर त्या ऋषीने पन्नासहून अधिक अध्यायांचा संक्षिप्त सारांश तयार केला, ज्यात सर्व पर्वांची यादी आणि घडामोडी सांगितल्या.
तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः। कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्
ही श्रेष्ठ कथा निर्माण केल्यावर द्वैपायन प्रभूंनी ती शिष्यांना कशी शिकवावी याचा विचार केला.
तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च। तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्
त्या द्वैपायन ऋषीच्या मनातील विचार जाणून, जगाचा गुरु भगवंत ब्रह्मा स्वतः तेथे आले.
प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया। तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
त्या ऋषीच्या आनंदासाठी आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, त्यांना पाहून तो आश्चर्यचकित झाला आणि हात जोडून नतमस्तक उभा राहिला.
आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः
सर्व मुनीगणांनी वेढले असताना त्याने आसनाची व्यवस्था केली.
हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने। परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत्
त्या उत्तम सुवर्णासनावर तो बसला आणि त्या आसनाजवळ वासूचा पुत्र उभा राहिला.