तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः। पतिव्रतां तपोवृद्धां साध्वाचारैरलङ्कृताम्
त्यांची पत्नी, म्हणजे माझी आई, विशेषतः संयमशील आहे, पतीपरायण आहे, तपाने वृद्ध आहे आणि सदाचारानं शोभलेली आहे.
अप्रमादेन ते ब्रह्मन्मातृभूतां विमुञ्च वै
ब्राह्मण, कृपया काळजीपूर्वक माझ्या आईला, जी तुझ्यासाठीही आईसमान आहे, सोड.
एवमुक्त्वा तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर्मुहुः। प्रत्यवोचद्द्विजो राजन्नप्रगल्भमिदं वचः
श्वेतकेतू वारंवार 'सोडा' असं विनवत असताना, त्या ब्राह्मणानं नम्रपणे असं उत्तर दिलं:
अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः। पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप
श्वेतकेतू, मी वृद्ध आहे, डोळ्यांनी कमी दिसतं, आणि संतती हवी आहे; तुझ्या रूपानं तुझ्या वडिलांचं ऋण फिटलं आहे, कश्यप.
ऋणादहमनिर्मुक्तो वृद्धोऽहं विगतस्पृहः। मम को दास्यति सुतां कन्यां संप्राप्तयौवनाम्
पण मी अजून ऋणमुक्त झालेलो नाही, वृद्ध आहे, आणि आता काही इच्छा नाही; मला कोण आपली तरुण कन्या देईल?
प्रजारणिमिमां पत्नीं विमुञ्च त्वं महातपः। एकया प्रजया प्रीतो मातरं ते ददाम्यहम्
ही पत्नी, जी संततीसाठी योग्य आहे, तिला तू सोड, हे महातपस्वी; एकच मुलगा झाला तरी मी समाधानी होईन, आणि मग तुझी आई तुला परत देईन.
एवमुक्तः श्वेतकेतुर्लज्जया क्रोधमेयिवान्।' क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह
हे ऐकून, श्वेतकेतूनं लाजेखातर आपला राग आवरला; पण मुलगा रागावलेला पाहून वडिलांनी श्वेतकेतूला सांगितलं.
मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः। अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि
मुला, राग करू नकोस; हा सनातन धर्म आहे. पृथ्वीवरील सर्व वर्णांमध्ये स्त्रिया स्वतंत्र होत्या.
यथा गावः स्थिताः पुत्र स्वेस्वे वर्णे तथा प्रजाः। `तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित्
जसं गायी आपल्या जातीमध्ये राहतात, तसंच स्त्रियाही आपल्या समाजात असतात, आणि घरात त्या कधीही असावध वागत नाहीत.
ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा।' ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे
पण ऋतू आला की त्या आपल्या पतीला सोडत नाहीत. तरीही, त्या धर्माला श्वेतकेतू, ऋषिपुत्र, मान्य करू शकला नाही.
चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि। मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु
महानुभाव, पृथ्वीवर स्त्री आणि पुरुष यांच्यात ही सीमा केवळ माणसांतच ठरवली गेली, इतर प्राण्यांमध्ये नाही.
तदाप्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम्। व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्यप्रभृति पातकम्
त्या वेळेपासून आजपर्यंत ही मर्यादा कायम आहे, असं आपण ऐकलं आहे. आजपासून जर एखादी स्त्री आपल्या पतीला सोडून गेली, तर ते पाप ठरेल.
भ्रूणहत्यासमं घोरं भविष्यत्यसुखावहम्। `अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः
हे पाप गर्भहत्या करण्याइतकं भयंकर आणि दुःखदायी असेल. आजही काम आणि क्रोधापासून दूर असणारे लोक ही मर्यादा पाळतात.
उत्तरेषु महाभागे कुरुष्वेवं यशस्विनि। पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः
हे यशस्विनी, उत्तरेकडील प्रदेशात, कुरू वंशात, हा प्राचीन धर्म आजही मोठ्या ऋषींनी पाळला आणि मानला जातो.
भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारब्रह्मचारिणीम्। पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि
जर एखाद्या पुरुषाने कुमारवयीन, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या आणि पतीव्रता असलेल्या स्त्रीकडे वाईट हेतूने पाहिलं, तर ते पृथ्वीवर मोठं पाप ठरेल.
नियुक्ता पतिना भार्या यद्यपत्यस्य कारणात्। न कुर्यात्तत्तथा भीरु सैनः सुमहदाप्नुयात्। इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्
पतीने अपत्याच्या हेतूने पत्नीला सांगितलं आणि ती तसं वागली नाही, तर, भीरू, तिला मोठं दोष लागेल. म्हणूनच, भीरू, पूर्वी ही मर्यादा जबरदस्तीने ठरवली गेली.
उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना। सौदासेन च रम्भोरु नियुक्ता पुत्रजन्मनि
उद्दालकाचा पुत्र धर्मात्मा श्वेतकेतू आणि सौदास यांनी, अरुंधतीसमान कंबर असणाऱ्या, अपत्यप्राप्तीसाठी ही पद्धत ठरवली.
मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम्। तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनी
मदयंतीने वसिष्ठ ऋषींकडे गेली, असं आपण ऐकलं आहे. त्यांच्यापासून तिला अश्मक नावाचा पुत्र मिळाला, हे तेजस्विनी.
एवं कृतवती सापि भर्तुः प्रियचिकीर्षया। अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे
तीसुद्धा आपल्या पतीला आनंद देण्यासाठी असंच वागली. कमलासारख्या डोळ्यांची, तुला माहित आहे की तुझं जन्मही असंच घडलं.
कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये। अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै
कृष्णद्वैपायन ऋषींकडून, भीरू, कुरू वंश वाढावा म्हणून असं घडलं. म्हणून हे सर्व कारणं लक्षात घेऊन—
ममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुमर्हस्यनिन्दिते। ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता पतिव्रते
राजकन्ये, निष्कलंक, माझं हे धर्मयुक्त वचन तू पाळावं. योग्य काळात पतीच पतीव्रता स्त्रीचा स्वामी असतो.
नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः। शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति
धर्म जाणणाऱ्यांनी असं सांगितलं आहे की हा धर्म कधीही मोडू नये. उरलेल्या काळात, असं म्हणतात, स्त्रीला काही प्रमाणात स्वातंत्र्य असतं.
धर्ममेवं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते। भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाऽधर्म्यमेव वा
लोक या प्राचीन धर्माची अशीच चर्चा करतात. धर्म असो वा अधर्म, राजकन्ये, पत्नीने पतीचं ऐकावं.
यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति वेदविदो विदुः। विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम्
वेद जाणणारे सांगतात की पतीने जे सांगितलं, तेच करावं. विशेषतः जेव्हा पतीला पुत्राची इच्छा असते, पण तो स्वतः अपत्यसंपादन करू शकत नाही.
यथाऽहमनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः। अयं रक्ताङ्गुलिनखः पद्मपत्रनिभः शुभे
जशी मी, निष्कलंक अंग असलेल्या, पुत्र पाहण्याची इच्छा धरतो; हा, लाल टोक असलेल्या नखांनी आणि कमळाच्या पानासारख्या हातांनी, सुंदर आहे—
प्रसादनार्थं सुश्रोणि शिरस्यभ्युद्यतोऽञ्जलिः। मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाऽधिकात्
सुंदर कंबर असलेल्या, तुला प्रसन्न करण्यासाठी मी हात जोडून मस्तकावर ठेवतो. माझ्या आज्ञेने, सुंदर केस असलेल्या, ब्राह्मणाच्या तपाच्या बळावर—
पुत्रान्गुणसमायुक्तानुत्पादयितुमर्हसि। त्वत्कृतेऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम्
तू गुणी पुत्र जन्माला घालावेस. पृ्थुकंबर असलेल्या, तुझ्या आनंदासाठी मी पुत्रवतींच्या मार्गाला जाईन.
एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरञ्जयम्। प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता
असं पांडूने सांगितल्यावर, उत्तम बांध्याची, पतीच्या हितासाठी नेहमी तत्पर असलेली कुंती, शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या पांडूला उत्तर दिलं.
अधर्मः सुमहानेषु स्त्रीणां भरतसत्तम। यत्प्रसादयते भर्ता प्रसाद्यः क्षत्रियर्षभ। शृणु चेदं महाबाहो मम प्रीतिकरं चः
भरतश्रेष्ठा, हे फार मोठं अन्याय आहे की, स्त्रियांनी पतीला एकदा खूश केलं तरी पुन्हा पुन्हा त्याला खूश करावं लागतं, हे क्षत्रियसिंहा. आता, हे महाबाहू, मी तुला एक आनंद देणारं गोष्ट सांगते, ऐक.
पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्ताऽतिथिपूजने। उग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्
लहानपणी, वडिलांच्या घरी असताना मला पाहुण्यांची सेवा करण्याचं काम दिलं होतं. तिथे मी एक कठोर आणि निर्धाराने व्रत पाळणाऱ्या ब्राह्मणाची सेवा केली.