अरुन्धतीव पत्नीनां तपसा कर्शितस्तनी। अस्यां जातः श्वेतकेतुर्मम पुत्रो महातपाः
'पत्नींमध्ये अरुंधतीसारखी, तपामुळे तिची छाती कृश झाली आहे. तिच्यापासूनच माझा पुत्र, महातपस्वी श्वेतकेतू जन्माला आला.'
वेदवेदाङ्गविद्विप्र मच्छासनपरायणः। लोकज्ञः सर्वलोकेषु विश्रुतः सत्यवाग्घृणी
'तो वेद आणि वेदांग जाणणारा ब्राह्मण आहे, माझ्या शिकवणीत मन लावतो, सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे, सत्य बोलणारा आणि दयाळू आहे.'
अपुत्री भार्यया चार्थी वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः। पित्र्यादृणादनिर्मुक्तः पूर्वमेवाकृतस्त्रियः
माझ्या पत्नीला मुलगा नाही, मी वृद्ध आहे, डोळ्यांनी कमी दिसतं, धन मिळवायचं आहे; अजून वडिलांचे ऋण फिटलेलं नाही, आणि दुसरी बायकोही केलेली नाही.
प्रजारणिस्तु पत्नी ते कुलशीलसमन्विता। सदृशी मम गोत्रेण वहाम्येनां क्षमस्व मे
तुझी पत्नी उत्तम वर्तनाची आणि आपल्या कुळाला साजेशी आहे, ती संततीसाठी योग्य आहे; मी तिला पत्नी म्हणून घ्यायचं ठरवलं आहे—माझी क्षमा कर.
इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीं चीरकृष्णाजिनाम्बराम्। यष्ट्याधारः स्रस्तगात्रो मन्दचक्षुरबुद्धिमान्
असं सांगून, काषाय वस्त्र व काळ्या मृगचर्म घातलेल्या, हरिणासारख्या डोळ्यांच्या त्या स्त्रीकडे, काठीला टेकून, अंग थकलेलं आणि डोळे मंद असलेला तो वृद्ध ज्ञानी ब्राह्मण गेला.
स्वव्यापाराक्षमां श्रेष्ठमचित्तामात्मनि द्विजः।' श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः
स्वतःच्या हेतूसाठी तीच योग्य आहे असं समजून, जरी तिचं मन दुसरीकडे असलं तरी, त्या द्विजानं हे सर्व श्वेतकेतूच्या आई-वडिलांच्या उपस्थितीत केलं, असं म्हणतात.
जग्राह ब्राह्मणः पापौ गच्छाव इति चाब्रवीत्। ऋषिपुत्रस्तदा कोपं चकारामर्षितस्तदा
त्या ब्राह्मणानं तिचा हात धरून, "चलू या" असं म्हटलं; तेव्हा त्या ऋषिपुत्राला फार राग आला आणि तो अस्वस्थ झाला.
मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव। `तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे
आईला अशा रीतीनं बलपूर्वक नेताना पाहून, तपस्येचं तेज असलेला श्वेतकेतू हे सहन करू शकला नाही.
संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभाषत। दुर्ब्राह्मण विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम्
श्वेतकेतूनं आईचा हात धरून म्हटलं, "दुष्ट ब्राह्मण, माझ्या पतीपरायण आईला सोड!"
स्वयं पिता मे ब्रह्मर्षिः क्षमावान्ब्रह्मवित्तमः। शापानुग्रहयोः शक्तः तूष्णींभूतो महाव्रतः
माझे वडील ब्रह्मर्षी आहेत, संयमी आणि वेदज्ञ आहेत, शाप आणि आशीर्वाद देण्यास समर्थ आहेत, आणि मोठ्या व्रतात स्थिर आहेत, तरीही ते शांत आहेत.
तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः। पतिव्रतां तपोवृद्धां साध्वाचारैरलङ्कृताम्
त्यांची पत्नी, म्हणजे माझी आई, विशेषतः संयमशील आहे, पतीपरायण आहे, तपाने वृद्ध आहे आणि सदाचारानं शोभलेली आहे.
अप्रमादेन ते ब्रह्मन्मातृभूतां विमुञ्च वै
ब्राह्मण, कृपया काळजीपूर्वक माझ्या आईला, जी तुझ्यासाठीही आईसमान आहे, सोड.
एवमुक्त्वा तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर्मुहुः। प्रत्यवोचद्द्विजो राजन्नप्रगल्भमिदं वचः
श्वेतकेतू वारंवार 'सोडा' असं विनवत असताना, त्या ब्राह्मणानं नम्रपणे असं उत्तर दिलं:
अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः। पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप
श्वेतकेतू, मी वृद्ध आहे, डोळ्यांनी कमी दिसतं, आणि संतती हवी आहे; तुझ्या रूपानं तुझ्या वडिलांचं ऋण फिटलं आहे, कश्यप.
ऋणादहमनिर्मुक्तो वृद्धोऽहं विगतस्पृहः। मम को दास्यति सुतां कन्यां संप्राप्तयौवनाम्
पण मी अजून ऋणमुक्त झालेलो नाही, वृद्ध आहे, आणि आता काही इच्छा नाही; मला कोण आपली तरुण कन्या देईल?
प्रजारणिमिमां पत्नीं विमुञ्च त्वं महातपः। एकया प्रजया प्रीतो मातरं ते ददाम्यहम्
ही पत्नी, जी संततीसाठी योग्य आहे, तिला तू सोड, हे महातपस्वी; एकच मुलगा झाला तरी मी समाधानी होईन, आणि मग तुझी आई तुला परत देईन.
एवमुक्तः श्वेतकेतुर्लज्जया क्रोधमेयिवान्।' क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह
हे ऐकून, श्वेतकेतूनं लाजेखातर आपला राग आवरला; पण मुलगा रागावलेला पाहून वडिलांनी श्वेतकेतूला सांगितलं.
मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः। अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि
मुला, राग करू नकोस; हा सनातन धर्म आहे. पृथ्वीवरील सर्व वर्णांमध्ये स्त्रिया स्वतंत्र होत्या.
यथा गावः स्थिताः पुत्र स्वेस्वे वर्णे तथा प्रजाः। `तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित्
जसं गायी आपल्या जातीमध्ये राहतात, तसंच स्त्रियाही आपल्या समाजात असतात, आणि घरात त्या कधीही असावध वागत नाहीत.
ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा।' ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे
पण ऋतू आला की त्या आपल्या पतीला सोडत नाहीत. तरीही, त्या धर्माला श्वेतकेतू, ऋषिपुत्र, मान्य करू शकला नाही.
चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि। मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु
महानुभाव, पृथ्वीवर स्त्री आणि पुरुष यांच्यात ही सीमा केवळ माणसांतच ठरवली गेली, इतर प्राण्यांमध्ये नाही.
तदाप्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम्। व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्यप्रभृति पातकम्
त्या वेळेपासून आजपर्यंत ही मर्यादा कायम आहे, असं आपण ऐकलं आहे. आजपासून जर एखादी स्त्री आपल्या पतीला सोडून गेली, तर ते पाप ठरेल.
भ्रूणहत्यासमं घोरं भविष्यत्यसुखावहम्। `अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः
हे पाप गर्भहत्या करण्याइतकं भयंकर आणि दुःखदायी असेल. आजही काम आणि क्रोधापासून दूर असणारे लोक ही मर्यादा पाळतात.
उत्तरेषु महाभागे कुरुष्वेवं यशस्विनि। पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः
हे यशस्विनी, उत्तरेकडील प्रदेशात, कुरू वंशात, हा प्राचीन धर्म आजही मोठ्या ऋषींनी पाळला आणि मानला जातो.
भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारब्रह्मचारिणीम्। पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि
जर एखाद्या पुरुषाने कुमारवयीन, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या आणि पतीव्रता असलेल्या स्त्रीकडे वाईट हेतूने पाहिलं, तर ते पृथ्वीवर मोठं पाप ठरेल.
नियुक्ता पतिना भार्या यद्यपत्यस्य कारणात्। न कुर्यात्तत्तथा भीरु सैनः सुमहदाप्नुयात्। इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्
पतीने अपत्याच्या हेतूने पत्नीला सांगितलं आणि ती तसं वागली नाही, तर, भीरू, तिला मोठं दोष लागेल. म्हणूनच, भीरू, पूर्वी ही मर्यादा जबरदस्तीने ठरवली गेली.
उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना। सौदासेन च रम्भोरु नियुक्ता पुत्रजन्मनि
उद्दालकाचा पुत्र धर्मात्मा श्वेतकेतू आणि सौदास यांनी, अरुंधतीसमान कंबर असणाऱ्या, अपत्यप्राप्तीसाठी ही पद्धत ठरवली.
मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम्। तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनी
मदयंतीने वसिष्ठ ऋषींकडे गेली, असं आपण ऐकलं आहे. त्यांच्यापासून तिला अश्मक नावाचा पुत्र मिळाला, हे तेजस्विनी.
एवं कृतवती सापि भर्तुः प्रियचिकीर्षया। अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे
तीसुद्धा आपल्या पतीला आनंद देण्यासाठी असंच वागली. कमलासारख्या डोळ्यांची, तुला माहित आहे की तुझं जन्मही असंच घडलं.
कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये। अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै
कृष्णद्वैपायन ऋषींकडून, भीरू, कुरू वंश वाढावा म्हणून असं घडलं. म्हणून हे सर्व कारणं लक्षात घेऊन—