श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः। मर्यादेयं कृता तेन धर्म्या वै श्वेतकेतुना
त्यांचा पुत्र श्वेतकेतू म्हणून प्रसिद्ध झाला. ह्याच श्वेतकेतूनं ही धर्मयुक्त मर्यादा घालून दिली.
कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे
कमलासारख्या डोळ्यांची, श्वेतकेतूनं रागातून हे का केलं, ते माझ्याकडून ऐक.
श्वेतकेतोः पिता देवि तप उग्रं समास्थितः। ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशगोऽभवत्
श्वेतकेतूचा वडील, देवी, कठोर तपश्चर्या करत होता. उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नी व्रत केलं आणि पावसाळ्यात तो आकाशाखाली राहिला.
शिशइरे सलिलस्थायी सह पत्न्या महातपाः। उद्दालकं तपस्यन्तं नियमेन समाहितम्
हिवाळ्यात, तो आणि त्याची पत्नी दोघंही पाण्यात उभे राहत. तो महातपस्वी उद्दालक नियमाने आणि एकाग्रतेने तप करत होता.
तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः परिचर्यां चकार ह। अभ्यागच्छद्द्विजः कश्चिद्वलीपलितसंततः
त्याचा मुलगा श्वेतकेतू त्याची सेवा करत असे. तेव्हा एक वृद्ध, पिकलेल्या केसांचा ब्राह्मण तेथे आला.
तं दृष्ट्वैव मुनिः प्रीतः पूजयामास शास्त्रतः। स्वागतेन च पाद्येन मृदुवाक्यैश्च भारत
त्याला पाहताच ऋषी प्रसन्न झाला आणि शास्त्रानुसार त्याचे स्वागत केले—स्वागताचे शब्द, पाय धुण्यासाठी पाणी आणि मृदू वाणीने, हे भारत.
शाकमूलफलाद्यैश्च वन्यैरन्यैरपूजयत्। क्षुत्पिपासाश्रमेंणार्तः पूजितश्च महर्षिणा
त्याने त्याला वनातील शाक, मूळ, फळे आणि इतर पदार्थ देऊन सन्मान केला. उपाशी, तहानलेला आणि श्रमाने थकलेला पाहुणा महर्षीने आदराने सांभाळला.
विश्रान्तो मुनिमासाद्य पर्यपृच्छद्द्विजस्तदा। उद्दालक महर्षे त्वं सत्यं मे ब्रूहि माऽनृतम्
विश्रांती घेतल्यावर तो ब्राह्मण ऋषीकडे गेला आणि म्हणाला—'उद्दालक महर्षी, मला सत्य सांग, असत्य बोलू नकोस.'
ऋषिपुत्रः कुमारोऽयं दर्शनीयो विशेषतः। तव पुत्रमिमं मन्ये कृतकृत्योऽसि तद्वद
'हा कुमार, ऋषीपुत्र, फारच देखणा आहे. मला वाटते हा तुझा मुलगा आहे—तू आपले कर्तव्य पूर्ण केलेस का, ते सांग.'
मम पत्नी महाप्राज्ञ कुशिकस्य सुता मता। मामेवानुगता पत्नी मम नित्यमनुव्रता
'माझी पत्नी, महाप्रज्ञ, कुशिकाची कन्या आहे. ती नेहमी माझ्या मागे असते आणि कायम माझीच सेवा करते.'
अरुन्धतीव पत्नीनां तपसा कर्शितस्तनी। अस्यां जातः श्वेतकेतुर्मम पुत्रो महातपाः
'पत्नींमध्ये अरुंधतीसारखी, तपामुळे तिची छाती कृश झाली आहे. तिच्यापासूनच माझा पुत्र, महातपस्वी श्वेतकेतू जन्माला आला.'
वेदवेदाङ्गविद्विप्र मच्छासनपरायणः। लोकज्ञः सर्वलोकेषु विश्रुतः सत्यवाग्घृणी
'तो वेद आणि वेदांग जाणणारा ब्राह्मण आहे, माझ्या शिकवणीत मन लावतो, सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे, सत्य बोलणारा आणि दयाळू आहे.'
अपुत्री भार्यया चार्थी वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः। पित्र्यादृणादनिर्मुक्तः पूर्वमेवाकृतस्त्रियः
माझ्या पत्नीला मुलगा नाही, मी वृद्ध आहे, डोळ्यांनी कमी दिसतं, धन मिळवायचं आहे; अजून वडिलांचे ऋण फिटलेलं नाही, आणि दुसरी बायकोही केलेली नाही.
प्रजारणिस्तु पत्नी ते कुलशीलसमन्विता। सदृशी मम गोत्रेण वहाम्येनां क्षमस्व मे
तुझी पत्नी उत्तम वर्तनाची आणि आपल्या कुळाला साजेशी आहे, ती संततीसाठी योग्य आहे; मी तिला पत्नी म्हणून घ्यायचं ठरवलं आहे—माझी क्षमा कर.
इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीं चीरकृष्णाजिनाम्बराम्। यष्ट्याधारः स्रस्तगात्रो मन्दचक्षुरबुद्धिमान्
असं सांगून, काषाय वस्त्र व काळ्या मृगचर्म घातलेल्या, हरिणासारख्या डोळ्यांच्या त्या स्त्रीकडे, काठीला टेकून, अंग थकलेलं आणि डोळे मंद असलेला तो वृद्ध ज्ञानी ब्राह्मण गेला.
स्वव्यापाराक्षमां श्रेष्ठमचित्तामात्मनि द्विजः।' श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः
स्वतःच्या हेतूसाठी तीच योग्य आहे असं समजून, जरी तिचं मन दुसरीकडे असलं तरी, त्या द्विजानं हे सर्व श्वेतकेतूच्या आई-वडिलांच्या उपस्थितीत केलं, असं म्हणतात.
जग्राह ब्राह्मणः पापौ गच्छाव इति चाब्रवीत्। ऋषिपुत्रस्तदा कोपं चकारामर्षितस्तदा
त्या ब्राह्मणानं तिचा हात धरून, "चलू या" असं म्हटलं; तेव्हा त्या ऋषिपुत्राला फार राग आला आणि तो अस्वस्थ झाला.
मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव। `तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे
आईला अशा रीतीनं बलपूर्वक नेताना पाहून, तपस्येचं तेज असलेला श्वेतकेतू हे सहन करू शकला नाही.
संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभाषत। दुर्ब्राह्मण विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम्
श्वेतकेतूनं आईचा हात धरून म्हटलं, "दुष्ट ब्राह्मण, माझ्या पतीपरायण आईला सोड!"
स्वयं पिता मे ब्रह्मर्षिः क्षमावान्ब्रह्मवित्तमः। शापानुग्रहयोः शक्तः तूष्णींभूतो महाव्रतः
माझे वडील ब्रह्मर्षी आहेत, संयमी आणि वेदज्ञ आहेत, शाप आणि आशीर्वाद देण्यास समर्थ आहेत, आणि मोठ्या व्रतात स्थिर आहेत, तरीही ते शांत आहेत.
तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः। पतिव्रतां तपोवृद्धां साध्वाचारैरलङ्कृताम्
त्यांची पत्नी, म्हणजे माझी आई, विशेषतः संयमशील आहे, पतीपरायण आहे, तपाने वृद्ध आहे आणि सदाचारानं शोभलेली आहे.
अप्रमादेन ते ब्रह्मन्मातृभूतां विमुञ्च वै
ब्राह्मण, कृपया काळजीपूर्वक माझ्या आईला, जी तुझ्यासाठीही आईसमान आहे, सोड.
एवमुक्त्वा तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर्मुहुः। प्रत्यवोचद्द्विजो राजन्नप्रगल्भमिदं वचः
श्वेतकेतू वारंवार 'सोडा' असं विनवत असताना, त्या ब्राह्मणानं नम्रपणे असं उत्तर दिलं:
अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः। पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप
श्वेतकेतू, मी वृद्ध आहे, डोळ्यांनी कमी दिसतं, आणि संतती हवी आहे; तुझ्या रूपानं तुझ्या वडिलांचं ऋण फिटलं आहे, कश्यप.
ऋणादहमनिर्मुक्तो वृद्धोऽहं विगतस्पृहः। मम को दास्यति सुतां कन्यां संप्राप्तयौवनाम्
पण मी अजून ऋणमुक्त झालेलो नाही, वृद्ध आहे, आणि आता काही इच्छा नाही; मला कोण आपली तरुण कन्या देईल?
प्रजारणिमिमां पत्नीं विमुञ्च त्वं महातपः। एकया प्रजया प्रीतो मातरं ते ददाम्यहम्
ही पत्नी, जी संततीसाठी योग्य आहे, तिला तू सोड, हे महातपस्वी; एकच मुलगा झाला तरी मी समाधानी होईन, आणि मग तुझी आई तुला परत देईन.
एवमुक्तः श्वेतकेतुर्लज्जया क्रोधमेयिवान्।' क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह
हे ऐकून, श्वेतकेतूनं लाजेखातर आपला राग आवरला; पण मुलगा रागावलेला पाहून वडिलांनी श्वेतकेतूला सांगितलं.
मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः। अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि
मुला, राग करू नकोस; हा सनातन धर्म आहे. पृथ्वीवरील सर्व वर्णांमध्ये स्त्रिया स्वतंत्र होत्या.
यथा गावः स्थिताः पुत्र स्वेस्वे वर्णे तथा प्रजाः। `तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित्
जसं गायी आपल्या जातीमध्ये राहतात, तसंच स्त्रियाही आपल्या समाजात असतात, आणि घरात त्या कधीही असावध वागत नाहीत.
ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा।' ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे
पण ऋतू आला की त्या आपल्या पतीला सोडत नाहीत. तरीही, त्या धर्माला श्वेतकेतू, ऋषिपुत्र, मान्य करू शकला नाही.