दुःखं मामनुसंप्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम्। अद्यप्रभृत्यहं राजन्कुशसंस्तरशायिनी। भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा
राजा, तुझ्या वियोगामुळे हे दुःख माझ्यावर आले आहे; आजपासून मी कुशाच्या गादीवर झोपेन, दुःखाने ग्रासलेली राहीन आणि तुझ्या दर्शनाच्या आशेनेच जगेन.
दर्शयस्व नरव्याघ्र शाधि मामसुखान्विताम्। कृपणां चाथ करुणं विलपत्नीं नरेश्वर
पुरुषांमध्ये वाघासारख्या, मला तुझं दर्शन दे, मी जरी दुःखी आणि दीन असले तरी, राजाधिराज, या माझ्या करुण आक्रोशात मला आज्ञा दे.
एवं बहुविधं तस्यां विलपन्त्यां पुनःपुनः। तं शवं संपरिष्वज्य वाक्किलाऽन्तर्हिताऽब्रवीत्
ती अनेक प्रकारे पुन्हा पुन्हा विलाप करत असताना, त्या मृतदेहाला घट्ट मिठी मारून, गहिवरलेल्या आवाजात तिने असे शब्द उच्चारले.
उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव। जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि
उठा, सोज्ज्वळे, जा आता; मी तुला वर देतो; तुझ्या माध्यमातून मी तुला मुले देईन, सुंदर हसणाऱ्या.
आत्मकीये वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम्। अष्टमीं वा ऋतुस्नाता संविशेथा मया सह
सुंदरिनी, तुझ्या स्वतःच्या शय्येवर, चतुर्दशी किंवा अष्टमीच्या दिवशी, ऋतुस्नानानंतर, तू माझ्यासोबत एकत्र येऊ शकतेस.
एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता। यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा
त्या पतिव्रतेने, पुत्राच्या इच्छेने, जशी आज्ञा मिळाली तशीच ती वागली, आणि त्या शब्दांचे तिने तंतोतंत पालन केले.
सा तेन सुषुवे देवी शवेन भरतर्षभ। त्रीञ्शाल्वांश्चतुरो मद्रान्सुतान्भरतसत्तम
त्या मृतदेहाच्या माध्यमातून, त्या देवीने शाल्व कुळातील तीन आणि मद्र कुळातील चार असे सात पुत्र जन्माला घातले, भरतश्रेष्ठा.
तथा त्वमपि मय्येवं मनसा भरतर्षभ। शक्तो जनयितुं पुत्रांस्तपोयोगबलान्वितः
भरतश्रेष्ठा, त्याचप्रमाणे, तप आणि योगाच्या सामर्थ्याने तूही माझ्यात पुत्र उत्पन्न करू शकतोस.
एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत्। धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम्
तिच्या अशा बोलण्यावर त्या राजाने त्या देवीला पुन्हा उत्तम आणि धर्मयुक्त असे शब्द सांगितले.
एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह। यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः
कुन्ती, पूर्वी व्युषिताश्वानेही अगदी असंच केलं होतं, जसं तू सांगितलंस, शुभे; तो खरोखरच देवासारखा होता.
अथ त्विदं प्रवक्ष्यामि धर्मतत्त्वं निबोध मे। पुराणमृषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः
आता मी तुला खरा धर्म सांगतो, ऐक; तो प्राचीन ऋषी, धर्मज्ञ आणि महात्म्यांनी अनुभवलेला आहे.
अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने। कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुहासिनि
पूर्वी, सुंदर हास्य असलेल्या, स्त्रिया मुक्त आणि स्वच्छंदी होत्या, जिथे हवे तिथे जाण्याची त्यांना मुभा होती.
तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन्। नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराऽभवत्
सुंदरिनी, त्या स्त्रिया जेव्हा तारुण्यात पती निवडत, तेव्हा त्यात काहीही अधर्म नव्हता; तोच धर्म त्या काळी होता.
तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः। अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः
आत्ताही, प्राण्यांच्या रूपात जन्मलेल्या, इच्छा आणि रागापासून मुक्त असलेल्या सत्त्वांनी तोच प्राचीन धर्म पाळला आहे.
प्रमाणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः। उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि पूज्यते। स्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः
हा धर्म प्रामाणिक मानला जातो आणि महर्षींनी त्याचा सन्मान केला आहे. उत्तरेकडील कुरू लोकांत आजही तो मानला जातो, हे रमणी. हा सनातन धर्म स्त्रियांना कल्याण देणारा आहे.
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः। नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः
जसा अग्नी कधीही लाकडांनी तृप्त होत नाही, अथवा मोठा समुद्र नद्यांनी भरत नाही, तसेच मृत्यू सर्व प्राण्यांनी तृप्त होत नाही आणि स्त्रियांना पुरुषांनी कधीच समाधान मिळत नाही.
एवं तृष्णा तु नारीणां पुरुषं पुरुषं प्रति। अगम्यागमनं स्त्रीणां नास्ति नित्यं शुचिस्मिते
अशा प्रकारे, स्त्रियांची इच्छा प्रत्येक पुरुषाकडे वळते. हसऱ्या मुखी, स्त्रियांसाठी काहीही निषिद्ध नाही.
पुत्रं वा किल पौत्रं वा कासांचिद्धातरं तथा। रहसीह नरं दृष्ट्वा योनिरुत्क्लिद्यते तदा
मुलगा असो, नातू असो किंवा भाऊ असो—स्त्रीने एखाद्या पुरुषाला एकांतात पाहिले की तिच्या गर्भाशयात हालचाल होते.
एतत्स्वाभाविकं स्त्रीणां न निमित्तकृतं शुभे।' अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते
हे स्त्रियांचे स्वाभाविक आहे, शुभे, हे कोणत्याही बाह्य कारणामुळे होत नाही. पण या जगात, हसऱ्या मुखी, ही प्रथा फार काळ टिकली नाही.
स्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु। बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम्
कोणामुळे आणि कशामुळे ही प्रथा निर्माण झाली, ते मी तुला सविस्तर सांगतो. एकदा उद्दालक नावाचे एक महर्षी होते, असे आम्ही ऐकले आहे.
श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः। मर्यादेयं कृता तेन धर्म्या वै श्वेतकेतुना
त्यांचा पुत्र श्वेतकेतू म्हणून प्रसिद्ध झाला. ह्याच श्वेतकेतूनं ही धर्मयुक्त मर्यादा घालून दिली.
कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे
कमलासारख्या डोळ्यांची, श्वेतकेतूनं रागातून हे का केलं, ते माझ्याकडून ऐक.
श्वेतकेतोः पिता देवि तप उग्रं समास्थितः। ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशगोऽभवत्
श्वेतकेतूचा वडील, देवी, कठोर तपश्चर्या करत होता. उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नी व्रत केलं आणि पावसाळ्यात तो आकाशाखाली राहिला.
शिशइरे सलिलस्थायी सह पत्न्या महातपाः। उद्दालकं तपस्यन्तं नियमेन समाहितम्
हिवाळ्यात, तो आणि त्याची पत्नी दोघंही पाण्यात उभे राहत. तो महातपस्वी उद्दालक नियमाने आणि एकाग्रतेने तप करत होता.
तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः परिचर्यां चकार ह। अभ्यागच्छद्द्विजः कश्चिद्वलीपलितसंततः
त्याचा मुलगा श्वेतकेतू त्याची सेवा करत असे. तेव्हा एक वृद्ध, पिकलेल्या केसांचा ब्राह्मण तेथे आला.
तं दृष्ट्वैव मुनिः प्रीतः पूजयामास शास्त्रतः। स्वागतेन च पाद्येन मृदुवाक्यैश्च भारत
त्याला पाहताच ऋषी प्रसन्न झाला आणि शास्त्रानुसार त्याचे स्वागत केले—स्वागताचे शब्द, पाय धुण्यासाठी पाणी आणि मृदू वाणीने, हे भारत.
शाकमूलफलाद्यैश्च वन्यैरन्यैरपूजयत्। क्षुत्पिपासाश्रमेंणार्तः पूजितश्च महर्षिणा
त्याने त्याला वनातील शाक, मूळ, फळे आणि इतर पदार्थ देऊन सन्मान केला. उपाशी, तहानलेला आणि श्रमाने थकलेला पाहुणा महर्षीने आदराने सांभाळला.
विश्रान्तो मुनिमासाद्य पर्यपृच्छद्द्विजस्तदा। उद्दालक महर्षे त्वं सत्यं मे ब्रूहि माऽनृतम्
विश्रांती घेतल्यावर तो ब्राह्मण ऋषीकडे गेला आणि म्हणाला—'उद्दालक महर्षी, मला सत्य सांग, असत्य बोलू नकोस.'
ऋषिपुत्रः कुमारोऽयं दर्शनीयो विशेषतः। तव पुत्रमिमं मन्ये कृतकृत्योऽसि तद्वद
'हा कुमार, ऋषीपुत्र, फारच देखणा आहे. मला वाटते हा तुझा मुलगा आहे—तू आपले कर्तव्य पूर्ण केलेस का, ते सांग.'
मम पत्नी महाप्राज्ञ कुशिकस्य सुता मता। मामेवानुगता पत्नी मम नित्यमनुव्रता
'माझी पत्नी, महाप्रज्ञ, कुशिकाची कन्या आहे. ती नेहमी माझ्या मागे असते आणि कायम माझीच सेवा करते.'