देवा ब्रह्मर्षयश्चैव चक्रुः कर्म स्वयं तदा। व्युषिताश्वस्ततो राजन्नति मर्त्यान्व्यरोचत
त्या वेळी देवता आणि ब्रह्मर्षी यांनी स्वतःच सर्व विधी केले; व्युषिताश्व राजा माणसांपेक्षा अधिक तेजस्वी दिसू लागला.
सर्वभूतान्प्रति यथा तपनः शिशिरात्यये। स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीन्राजसत्तमः
जसा उन्हाळ्यानंतर सूर्य सर्वांना झाकून टाकतो, तसा तो श्रेष्ठ राजा इतर राजांना जिंकून श्रेष्ठ ठरला.
प्राच्यानुदिच्यान्पाश्चात्यान्दाक्षिणात्यानकालयत्। अश्वमेधे महायज्ञे व्युषिताश्वः प्रतापवान्
त्या महायज्ञात, प्रतापी व्युषिताश्वाने पूर्व, उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिणेकडील राजांना जिंकले.
बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागबलान्वितः। अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदो जनाः
तो राजा दहा हत्तींच्या बळाने पराक्रमी झाला; प्राचीन कथा जाणणारे त्याची कीर्ती गातात.
व्युषिताश्वे यशोवृद्धे मनुष्येन्द्रे कुरूत्तम। व्युषिताश्वः समुद्रान्तां विजित्येमां वसुन्धराम्
कुरुकुळातील श्रेष्ठा, व्युषिताश्वाची कीर्ती वाढली आणि त्याने समुद्रापर्यंतची सारी पृथ्वी जिंकली.
अपालयत्सर्ववर्णान्पिता पुत्रानिवौरसान्। यजमानो महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ
त्याने सर्व जातींचे रक्षण केले, जसा पिता आपल्या मुलांचे करतो; मोठ्या यज्ञांनी ब्राह्मणांना धन दिले.
अनन्तरत्नान्यादाय स जहार महाक्रतून्। सुषाव च बहून्सोमान्सोमसंस्थास्ततान च
त्याने अमाप धन मिळवले आणि मोठमोठे यज्ञ केले; पुष्कळ सोमरस पिळून अनेक सोमयज्ञ घातले.
आसीत्काक्षीवती चास्य भार्या परमसंमता। भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि
त्याची पत्नी काक्षीवती, अत्यंत मान्य होती; तिचे नाव भद्रा, रूपाने पृथ्वीवर अद्वितीय.
कामयामासतुस्तौ च परस्परमिति श्रुतम्। स तस्यां कामसंपन्नो यक्ष्मणा समपद्यत
त्यांना एकमेकांवर प्रेम होते, असे ऐकले आहे; तिच्याशी प्रेमात तृप्त असताना त्याला आजार जडला.
तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान्। तस्मिन्प्रेते मनुष्येन्द्रे भार्याऽस्य भृशदुःखिता
थोड्याच काळात, जसा सूर्य मावळतो तसा तो निघून गेला; त्या राजाच्या मृत्यूनंतर त्याची पत्नी फार दुःखी झाली.
अपुत्रा पुरुषव्याघ्र विललापेति नः श्रुतम्। भद्रा परमदुःखार्ता तन्निबोध जनाधिप
पुत्र नसल्याने, पुरुषांमध्ये वाघासारख्या, ती विलाप करू लागली; भद्रा फार दुःखात होती, हे ऐक.
नारी परमधर्मज्ञ सर्वा भर्तृविनाकृता। पतिं विना जीवति या न सा जीवति दुःखिता
जरी स्त्री अत्यंत धर्मपरायण असली, तरी पतीशिवाय ती अपूर्णच असते; पतीशिवाय जगणारी स्त्री खरेतर जगत नाही, ती दुःखीच असते.
पतिं विना मृतं श्रेयो नार्याः क्षत्रियपुंगव।। त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदस्वनयस्वमाम्
पतीशिवाय जगण्यापेक्षा मरणच श्रेष्ठ, हे क्षत्रियश्रेष्ठा; मी तुझ्या मार्गाने यायचे आहे, कृपा कर आणि मला घेऊन जा.
त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे। प्रसादं कुरु मे राजन्नितस्तूर्णं नयस्व माम्
तुझ्याशिवाय एक क्षणही मला जगणे सहन होत नाही; राजन, कृपा कर आणि मला लवकर इथून घेऊन जा.
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि समेषु विषमेषु च। त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तितुम्
सरळ किंवा कठीण वाट असो, मी तुझ्या मागूनच येईन; पुरुषांमध्ये वाघासारख्या, तू जिथे जाशील तिथे मी मागे हटणार नाही.
छायेवानुगता राजन्सततं वशवर्तिनी। भविष्यामि नरव्याघ्र नित्यं प्रियहिते रता
राजन, सावलीसारखी मी नेहमी तुझ्या मागे राहीन, तुझ्या इच्छेप्रमाणे वागेन; पुरुषांमध्ये वाघासारख्या, मी सदैव तुझ्या आनंदात आणि हितात रमेन.
अद्यप्रभृति मां राजन्कष्टा हृदयशोषणाः। आधयोऽभिभविष्यन्ति त्वामृते पुष्करेक्षण
राजा, आजपासून तुझ्या वियोगामुळे माझ्या हृदयाला जाळणाऱ्या दुःखांनी मला ग्रासून टाकले जाईल, कमळासारख्या डोळ्यांच्या तुझ्या अनुपस्थितीत.
अभाग्यया मया नूनं वियुक्ताः सहचारिणः। तेन मे विप्रयोगोऽयमुपपन्नस्त्वया सह
माझ्या दुर्दैवामुळेच माझे सोबती माझ्यापासून दूर गेले, म्हणूनच तुझ्यापासून हा वियोग माझ्या नशिबी आला.
विप्रयुक्ता तु या पत्या मुहूर्तमपि जीवति। दुःखं जीवति सा पापा नरकस्थेव पार्थिव
पतीपासून दूर राहणारी स्त्री जर क्षणभर जरी जगली, तर ती दुःखातच जगते, राजन; जणू काही नरकातच वावरते.
संयुक्ता विप्रयुक्ताश्च पूर्वदेहे कृता मया। तदिदं कर्मभिः पापैः पूर्वदेहेषु संचितम्
माझ्या मागील जन्मात पतीसोबतचे एकत्र येणे आणि वियोग हे मीच घडवले; हे सर्व पूर्वजन्मातील पापांच्या कर्मामुळेच आज मला भोगावे लागत आहे.
दुःखं मामनुसंप्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम्। अद्यप्रभृत्यहं राजन्कुशसंस्तरशायिनी। भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा
राजा, तुझ्या वियोगामुळे हे दुःख माझ्यावर आले आहे; आजपासून मी कुशाच्या गादीवर झोपेन, दुःखाने ग्रासलेली राहीन आणि तुझ्या दर्शनाच्या आशेनेच जगेन.
दर्शयस्व नरव्याघ्र शाधि मामसुखान्विताम्। कृपणां चाथ करुणं विलपत्नीं नरेश्वर
पुरुषांमध्ये वाघासारख्या, मला तुझं दर्शन दे, मी जरी दुःखी आणि दीन असले तरी, राजाधिराज, या माझ्या करुण आक्रोशात मला आज्ञा दे.
एवं बहुविधं तस्यां विलपन्त्यां पुनःपुनः। तं शवं संपरिष्वज्य वाक्किलाऽन्तर्हिताऽब्रवीत्
ती अनेक प्रकारे पुन्हा पुन्हा विलाप करत असताना, त्या मृतदेहाला घट्ट मिठी मारून, गहिवरलेल्या आवाजात तिने असे शब्द उच्चारले.
उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव। जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि
उठा, सोज्ज्वळे, जा आता; मी तुला वर देतो; तुझ्या माध्यमातून मी तुला मुले देईन, सुंदर हसणाऱ्या.
आत्मकीये वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम्। अष्टमीं वा ऋतुस्नाता संविशेथा मया सह
सुंदरिनी, तुझ्या स्वतःच्या शय्येवर, चतुर्दशी किंवा अष्टमीच्या दिवशी, ऋतुस्नानानंतर, तू माझ्यासोबत एकत्र येऊ शकतेस.
एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता। यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा
त्या पतिव्रतेने, पुत्राच्या इच्छेने, जशी आज्ञा मिळाली तशीच ती वागली, आणि त्या शब्दांचे तिने तंतोतंत पालन केले.
सा तेन सुषुवे देवी शवेन भरतर्षभ। त्रीञ्शाल्वांश्चतुरो मद्रान्सुतान्भरतसत्तम
त्या मृतदेहाच्या माध्यमातून, त्या देवीने शाल्व कुळातील तीन आणि मद्र कुळातील चार असे सात पुत्र जन्माला घातले, भरतश्रेष्ठा.
तथा त्वमपि मय्येवं मनसा भरतर्षभ। शक्तो जनयितुं पुत्रांस्तपोयोगबलान्वितः
भरतश्रेष्ठा, त्याचप्रमाणे, तप आणि योगाच्या सामर्थ्याने तूही माझ्यात पुत्र उत्पन्न करू शकतोस.
एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत्। धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम्
तिच्या अशा बोलण्यावर त्या राजाने त्या देवीला पुन्हा उत्तम आणि धर्मयुक्त असे शब्द सांगितले.
एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह। यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः
कुन्ती, पूर्वी व्युषिताश्वानेही अगदी असंच केलं होतं, जसं तू सांगितलंस, शुभे; तो खरोखरच देवासारखा होता.