देहनाशे भवेन्नाशः पितॄणामेष निश्चयः। इतरेषां त्रयाणां तु नाशे ह्यात्मा विनश्यति
देह नष्ट झाल्यावर पितरांचे ऋणही नष्ट होते—हे निश्चित आहे; पण उर्वरित तीन ऋण नष्ट झाली तर आत्मा नष्ट होतो.
इह तस्मात्प्रजालाभे प्रयतन्ते द्विजोत्तमाः। यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना
म्हणूनच, येथे श्रेष्ठ द्विज संतान प्राप्तीसाठी प्रयत्न करतात, जसे मी माझ्या वडिलांच्या क्षेत्रात त्या महात्म्याने निर्माण केला.
तथैवास्मिन्मम क्षेत्रे कथं सृज्येत वै प्रजा
तसेच, या माझ्या क्षेत्रात संतान कसे निर्माण होईल?
आचष्ट पुत्रलाभस्य व्युष्टिं सर्वक्रियाधिकाम्। उत्तमादवराः पुंसः काङ्क्षन्तो पुत्रमापदि
त्याने पुत्रप्राप्तीची सर्व कर्मांपेक्षा श्रेष्ठ महती सांगितली; श्रेष्ठ असो वा कनिष्ठ, संकटात प्रत्येक पुरुषाला पुत्राची इच्छा असते.
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठादिच्छन्ति साधवः। अनुनीय तु ते सम्यङ्महाब्राह्मणसंसदि। ब्राह्मणं गुणवन्तं हि चिन्तयामास धर्मवित्
सज्जन लोक धर्माचे फळ देणारे उत्तम अपत्य मिळावे अशी इच्छा करतात; मोठ्या ब्राह्मणांच्या सभेत योग्य रीतीने विनंती करून, धर्म जाणणाऱ्याने गुणी ब्राह्मणाचा विचार केला.
सोऽब्रवीद्विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम्। अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय
त्याने एकांतात आपल्या कीर्तीशाली धर्मपत्नी कुंतीला सांगितले—'या संकटात संतान प्राप्तीसाठी तू प्रयत्न कर.'
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता। इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्मवादिनः
कुंती, धर्मासह असलेले अपत्य हे लोकांमध्ये प्रतिष्ठेचे मूळ आहे; असे शाश्वत धर्म सांगणारे ज्ञानी लोक म्हणतात.
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः। सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते
यज्ञ, दान, तपश्चर्या आणि नीट पाळलेला नियम—हे सर्व अपत्य नसलेल्या माणसाला पवित्र करणारे मानले जात नाही.
सोऽहमेवं विदित्वैतत्प्रपश्यामि शुचिस्मिते। अनपत्यः शुभाँल्लोकान्नप्राप्स्यामीति चिन्तयन्
हे जाणून, हसऱ्या मुखे असलेल्या, मी विचार करतो की, संतान नसल्यामुळे मला शुभ लोक मिळणार नाहीत.
अनपत्यो हि मरणं कामये नैव जीवितम्।' मृगाभिशापं जानासि विजने मम केवलम्। नृशंसकर्मणा कृत्स्नं यथा ह्युपहतं तथा
संतान नसल्याने मला मृत्यूच हवे आहे, जीवन नको; हरिणाच्या शापाची गोष्ट फक्त तुला माहीत आहे, आणि मी ज्या निर्दयी कर्मामुळे पूर्णपणे संकटात सापडलो, तेही तुला ठाऊक आहे.
इमे वै बन्धुदायादाः षट् पुत्रा धर्मदर्शने। षडेवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्छृणु मे पृथे
हे सहा पुत्र, पृथेला, धर्मानुसार आपले नातेवाईक आणि वारस समजले जातात; आणि आणखी सहा आहेत, जे नातेवाईक किंवा वारस नाहीत—ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः। पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते
स्वतः जन्मलेला, नियुक्त केलेला, विकत घेतलेला, पुन्हा लग्न केलेल्या स्त्रीपासून जन्मलेला, अविवाहित स्त्रीपासून जन्मलेला आणि स्वेच्छेने वागणाऱ्या स्त्रीपासून जन्मलेला—हे पुत्रांचे प्रकार आहेत.
दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयं च यः। सहोढो ज्ञातिरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः
दिलेलेला, विकत घेतलेला, कृत्रिम, स्वतःहून आलेला, एकत्र वाढवलेला, नातेवाईक आणि नीच योनीत जन्मलेला—हेही पुत्र मानले जातात.
पूर्वपूर्वतमाभावं मत्त्वा लिप्सेत वै सुतम्। उत्तमाद्देवरात्पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि
पूर्वी किंवा अधिक योग्य असा पुत्र नसल्याचे समजून, माणसे पुत्र प्राप्तीसाठी प्रयत्न करतात; संकटात, ते देवराकडून किंवा श्रेष्ठ पुरुषाकडून पुत्राची इच्छा करतात.
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति मानवाः। आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
माणसे उत्तम आणि धर्मफल देणारे अपत्य आपल्या स्वतःच्या वीर्यापासून मिळवतात, हे पृथे, स्वयंभुव मनूने सांगितले आहे.
तस्मात्प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात्स्वयम्
म्हणूनच, मी स्वतः अपत्यापासून वंचित असल्याने, आज तुला हे करण्यास सांगतो.
सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि। शृणु कुन्ति कथामेतां शारदण्डायिनीं प्रति
हे यशस्विनी, समान किंवा श्रेष्ठ पुरुषापासून अपत्य मिळवणे हेच योग्य आहे, असे समज; कुंती, शारदंडायिनीची ही गोष्ट नीट ऐक.
या हि ते भगिनी साध्वी श्रुतसेना यशस्विनी। अवाह तां तु कैकेयः शारदाण्डायनिर्महान्
तुझी सद्गुणी आणि कीर्तीवान बहीण श्रुतसेना, हिला महान आणि प्रसिद्ध शारदंडायन, कैकेयाने वरण केले होते.
सा वीरपत्नी गुरुणा नियुक्ता पुत्रजन्मनि। पुष्पेण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे
ती वीरपत्नी, पुत्रप्राप्तीसाठी वडिलधाऱ्याने सांगितल्याप्रमाणे, भक्तीने अंघोळ करून, रात्री चौकात गेली, हे कुंती.
वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवनेऽनलम्। कर्मण्यवसिते तस्मिन्सा तेनैव सहावसत्
तिने सिद्ध ब्राह्मणाची निवड केली, पुत्रप्राप्तीसाठी अग्निहोत्र केले; ते कर्म पूर्ण झाल्यावर, ती त्याच्यासोबत राहिली.
तत्र त्रीञ्जनयामास दुर्जयादीन्महारथान्। तथा त्वमपि कल्याणि ब्राह्मणात्तपसाधिकात्। मन्नियोगाद्यत क्षिप्रमपत्योत्पादनं प्रति
तेथे तिने दुर्जय आणि इतर असे तीन महान रथी पुत्र जन्माला घातले; तसेच तूही, कल्याणी, माझ्या सांगण्यावरून, तपस्वी ब्राह्मणाकडून लवकर अपत्य प्राप्तीसाठी प्रयत्न कर.
एवमुक्ता महाराज कुन्ती पाण्डुमभाषत। कुरूणामृषभं वीरं तदा भूमिपतिं पतिम्
राजा, असे म्हणताच कुंतीने आपल्या पती पांडू, कुरूंच्या वंशातील वीर आणि भूमीचा स्वामी, यांच्याशी बोलले.
न मामर्हसि धर्मज्ञ वक्तुमेवं कथंचन। धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचने
धर्म जाणणाऱ्या, तू मला असे बोलू नकोस; मी तुझ्यावर प्रेम करणारी, तुझी धर्मपत्नी आहे, हे राजीवनेत्र.
त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत। वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि
हे महाबाहू भारत, तूच माझ्यात वीर्यवान आणि धर्मानुसार पुत्र जन्मास घालशील.
स्वर्गं मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया। अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन
हे नरशार्दूल, मला तुझ्यासोबत स्वर्गात जायचे आहे; अपत्यासाठी, कुरुनंदना, तूच माझ्याकडे ये.
न ह्यहं मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम्। त्वत्तः प्रति विशिष्टश्च कोऽन्योऽस्ति भुवि मानवः
मी मनानेही तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाकडे जाणार नाही; तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोण आहे या पृथ्वीवर?
इमां च तावद्धर्मात्मन्पौराणीं शृणु मे कथाम्। परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम्
हे धर्मात्मा, आता माझ्याकडून ही प्राचीन आणि प्रसिद्ध गोष्ट ऐक, हे विशालाक्षी; मी ती तुला सांगते.
व्युषइताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिवः। पुरा परमधर्मिष्ठः पूरोर्वंशविवर्धनः
पूर्वी व्युषिताश्व नावाचा एक राजा होता, जो अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि पुरू वंश वाढवणारा म्हणून प्रसिद्ध होता.
तस्मिंश्च यजमाने वै धर्मात्मनि महाभुजे। उपागमंस्ततो देवाः सेन्द्रा देवर्षिभिः सह
त्या धर्मनिष्ठ, बलाढ्य यजमानाच्या यज्ञात, इंद्रासह सर्व देवता आणि दिव्य ऋषी तेथे आले.
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः। व्युषिताश्वस्य राजर्षेस्ततो यज्ञे महात्मनः
त्या महात्मा व्युषिताश्व राजाच्या यज्ञात, इंद्र सोमरसाने आनंदला आणि ब्राह्मणांना दक्षिणा मिळाली.