ततस्तं च मृगीं चैव रुक्मपुङ्खैः सुपत्रिभिः। निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिराशुगैः
त्यावर, पांडुने सोनेरी पिसांच्या, धारदार पाच जलद बाणांनी त्या मृग आणि मृगीला वेधले.
स च राजन्महातेजा ऋषिपुत्रस्तपोधनः। भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण सङ्गतः
राजा, तो तेजस्वी ऋषिपुत्र, तपश्चर्येने परिपूर्ण, आपल्या पत्नीसमवेत मृगरूपात एकत्र होता.
स संयुक्तस्तया मृग्या मानुषीं वाचमीरयन्। क्षणेन पतितो भूमौ विललापातुरो मृगः
मृगीसोबत एकत्र असताना, त्या मृगाने मानवी वाणी काढली; क्षणातच तो जमिनीवर पडला आणि वेदनेने आक्रोश करू लागला.
काममन्युवशं प्राप्ता बुद्ध्यन्तरगता अपि। वर्जयन्ति नृशंसानि पापेष्वपि रता नराः
ज्यांच्या मनात समज असते, असे लोकसुद्धा जेव्हा वासना आणि रागाच्या वश होतात, तेव्हा पापात रमले तरीही क्रूर कृत्ये टाळतात.
न विधिं ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु ग्रसते विधिः। विधिपर्यागतानर्थान्प्रज्ञावान्प्रतिपद्यते
नियम बुद्धीवर हावी होत नाही, पण नियम कधी कधी बुद्धीवर जिंकतो; नियम उलटल्यामुळे येणाऱ्या संकटांना ज्ञानी माणूस ओळखतो.
शस्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस्य भारत। कामलोभाभिभूतस्य कथं ते चलिता मतिः
हे भारत, जे नेहमी धर्माला धरून असलेल्या मोठ्या घराण्यात जन्मलास, आणि तरीही काम व लोभ यांनी तुझं मन कसं डळमळलं?
शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता। राज्ञां मृग न मां मोहात्त्वं गर्हयितुमर्हसि
शत्रूंचा वध जसा केला जातो, तसाच प्राण्यांचा वध केला जातो असं मानलं जातं; राजन, तू मला प्राण्यासारखं भ्रमाने दोष देऊ नकोस.
अच्छद्मनाऽमायया च मृगाणां वध इष्यते। स एव धर्मो राज्ञां तु तद्धि त्वं किं नु गर्हसे
जेव्हा प्राणी उघडपणे आणि कपट न करता मारले जातात, तेव्हा तो वध योग्य मानला जातो; राजांना हाच नियम लागू होतो—मग तू मला दोष का देतोस?
अगस्त्यः सत्रमासीनश्चकार मृगयामृषिः। आरण्यान्सर्वदैवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने
महर्षी अगस्त्य यांनी यज्ञ करताना, मोठ्या जंगलात सर्व देवांसाठी प्राण्यांना शुद्ध पाणी शिंपडून शिकार केली.
प्रमाणदृष्टधर्मेण कथमस्मान्विगर्हसे। अगस्त्यस्याभिचारेण युष्माकं विहितो वधः
ठरलेल्या नियमांनुसार, तू आम्हाला दोष का देतोस? अगस्त्यांच्या विधीमुळे, आमचा वध तुझ्यासाठी योग्य ठरतो.
न रिपून्वै समुद्दिश्य विमुञ्चन्ति नराः शरान्। रन्ध्र एषां विशेषेण वधकालः प्रशस्यते
माणसं कारण नसताना शत्रूंवर बाण सोडत नाहीत; त्यांच्या दुर्बलतेचा आणि योग्य वेळेचा उपयोग करून वध केला जातो, हेच योग्य मानलं जातं.
प्रमत्तमप्रमत्तं वा विवृतं घ्नन्ति चौजसा। उपायैर्विविधैस्तीक्ष्णैः कस्मान्मृग विगर्हसे
कोणी बेफिकीर असो वा सावध, उघड असो, त्यांना वेगवेगळ्या तीक्ष्ण उपायांनी जोरात मारलं जातं—मग राजन, तू मला दोष का देतोस?
नाहं घ्न्तं मृगन्राजन्विगर्हे चात्मकारणात्। मैथुनं तु प्रतीक्ष्यं मे त्वयेहाद्यानृशंस्यतः
राजन, मी तुझ्या फायद्यासाठी प्राणी मारतोस म्हणून तुला दोष देत नाही; पण तुला प्रजोत्पत्ती पूर्ण होईपर्यंत थांबायला हवं होतं—इथे तू निर्दयपणा केलास.
सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा। को हि विद्वान्मृगं हन्याच्चरन्तं मैथुनं वने
सर्व जीवांच्या भल्याचा काळ असताना, आणि सर्वांना ते हवं असताना, कोण ज्ञानी माणूस जंगलात मैथुन करणाऱ्या प्राण्याचा वध करेल?
अस्यां मृग्यां च राजेन्द्र हर्षान्मैथुनमाचरम्। पुरुषार्थफलं कर्तुं तत्त्वया विफलीकृतम्
राजन, या शिकारीत मी आनंदाने मैथुन करत होतो, मानवी जीवनाचा फल मिळवण्यासाठी, पण तू ते फळ मला मिळू दिलं नाहीस.
पौरवाणां महाराज तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। वंशे जातस्य कौरव्य नानुरूपमिदं तव
हे महाबली, दोषरहित पौरवांच्या वंशात जन्मलेला कौरव, तुझं हे कृत्य योग्य नाही.
नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम्। अस्वर्ग्यमयशस्यं चाप्यधर्मिष्ठं च भारत
हे भारत, हे फारच क्रूर कृत्य आहे, सर्व लोकांनी निंदिलेलं, स्वर्गास अपात्र, अपकीर्तिदायक आणि अधार्मिक आहे.
स्त्रीभोगानां विशेषज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्त्ववित्। नार्हस्त्वं सुरसङ्काश कर्तुमस्वर्ग्यमीदृशम्
स्त्रीसंगातील भेद जाणणारा, शास्त्र, धर्म, अर्थ, आणि काम यांचे तत्त्व समजणारा, देवांसारखा असलेला तू, असं स्वर्गाला न मिळणारं कृत्य करायला योग्य नाहीस.
त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराश्च मानवाः। निग्राह्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः
हे राजश्रेष्ठ, जे लोक क्रूर आणि पापी वागतात, आणि ज्यांच्यात धर्म, अर्थ, काम नाही, त्यांना तू रोखायला हवं.
किं कृतं ते नरश्रेष्ठ मामिहानागसं घ्नतः। मुनिं मूलफलाहारं मृगवेषधरं नृप
हे नरश्रेष्ठ, मी निरपराध असून, मुळं-फळं खाणारा, मृगाचं रूप घेतलेला ऋषी आहे; तरीही तू मला इथे का मारतोस?
वसमानमरण्येषु नित्यं शमपरायणम्। त्वयाऽहं हिंसितो यस्मात्तस्मात्त्वामप्यनागसः
मी नेहमी जंगलात राहून, शांततेला महत्त्व देतो; पण तू मला इजा केलीस, म्हणून मीही निरपराध असून तुला इजा करीन.
द्वयोर्नृशंसकर्तारमवशं काममोहितम्। जीवितान्तकरो भावो मैथुने समुपैष्यति
जो वासनेने आणि मोहाने दुसऱ्यावर क्रूरता करतो, त्याच्यावर मैथुन करत असताना मृत्यू येईल.
अहं हि किंदमो नाम तपसा भावितो मुनिः। व्यपत्रपन्मनुष्याणां मृग्यां मैथुनमाचरम्
मी किंडम नावाचा ऋषी आहे, तप करून शुद्ध झालो आहे. माणसांत लाज वाटल्यामुळे, हरणाच्या रूपात मैथुन केलं.
मृगो भत्वा मृगैः सार्धं चरामि गहने वने। न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः
हरण होऊन, मी इतर हरणांसोबत घनदाट जंगलात फिरत होतो. पण तुला माहिती नव्हतं म्हणून, तुझ्यावर ब्रह्महत्येचं पाप येणार नाही.
मृगरूपधरं हत्वा मामेवं काममोहितम्। अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशमेव हि
माझ्यावर, मी हरणाचं रूप घेतलेलं असताना आणि कामाने अंध झालेला असताना, तू शिकार केलीस. त्यामुळे, अज्ञानी, तुला ह्याच्यासारखंच फळ मिळेल.
प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः। त्वमप्यस्यामवस्थायां प्रेतलोकं गमिष्यसि
तुला तुझ्या प्रियेसोबत संग मिळेल आणि कामाने मोह झाल्यावर, तूही ह्याच अवस्थेला पोहोचशील आणि मृत्युलोकात जाशील.
अन्तकाले हि संवासं यया गन्तासि कान्तया। प्रेतराजपुरं प्राप्तं सर्वभूतदुरत्ययम्। भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वाऽनुगमिष्यति
जीवनाच्या शेवटी, जेव्हा तू तुझ्या प्रियतमेबरोबर जाशील, तेव्हा सर्व प्राण्यांना कठीण असलेल्या यमराजाच्या नगरीत पोहोचशील. पण, ज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्या भक्तिपूर्ण पत्नी तिथेही तुझ्या मागे येईल.
वर्तमानः सुखे दुःखं यथाऽहं प्रापितस्त्वया। तथा त्वां च सुखं प्राप्तं दुःखमभ्यागमिष्यति
जसं मी सुखात असताना तू मला दुःख दिलंस, तसंच तू जेव्हा सुखात असशील, तेव्हा तुझ्यावरही दुःख येईल.
एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो जीवितात्स व्यमुच्यत। मृगः पाण्डुश्च दुःखार्तः क्षणेन समपद्यत
असं म्हणून, तीव्र दुःखाने ग्रासलेला तो प्राण सोडून गेला. आणि पांडूही दुःखाने क्षणातच मरण पावला.
तं व्यतीतमुपक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम्। सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः
तो मृत झाल्यावर, राजाने जणू आपलाच नातेवाईक गेला आहे अशा दुःखाने, पत्नीसमवेत, फार शोक केला.