तथा तु रक्षिमां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः। न किंचिद्वचनं राजन्नब्रवीत्साध्वसाधु वा
राजा, जेव्हा ते लोक त्याला विचारत होते, तेव्हा तो तपस्वी काहीच बोलला नाही—ना चांगलं, ना वाईट.
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम्। ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्चोरांस्तद्द्रव्यमेव च
मग राजाचे लोक त्याच्या आश्रमात शोध घेत होते. तिथेच त्यांना लपलेले चोर आणि चोरलेलं धन सापडलं.
ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति। संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन्
मग त्या ऋषीबद्दल रक्षकांना शंका आली. त्यांनी त्याला पकडून, चोरांसह राजाकडे हजर केलं.
तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति। स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः
राजाने त्या चोरांसोबत त्या ऋषीलाही मृत्युदंड दिला. रक्षकांनी, त्यांना न कळता, त्या महातपस्वीला शूळावर बसवलं.
ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा। प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ
मग रक्षकांनी त्या ऋषीला शूळावर बसवलं आणि ते धन घेऊन राजाकडे परत गेले.
शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः। निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत
तो धर्मात्मा ऋषी, शूळावर बसवला गेला, उपाशी राहिला तरी, फार काळ मेला नाही.
धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत्। शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
त्या महात्म्याने आपला जीव धरून ठेवला आणि इतर ऋषींना बोलावलं. शूळाच्या टोकावर असतानाही तो तप करीत राहिला.
सन्तापं परमं जग्मुर्मुनयस्तपसाऽन्विताः। ते रात्रौ शकुना भूत्वा सन्निपत्त्य तु भारत। दर्शन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम्
तपस्वी ऋषींना फार त्रास झाला. रात्री ते सर्व पक्ष्यांच्या रूपात एकत्र आले आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला आपल्या परीने विचारू लागले.
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि। येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्
हे ब्राह्मण, तू कोणतं पाप केलं आहेस, ज्यामुळे तुला या शूळावर एवढं दुःख आणि भीती भोगावी लागली? आम्हाला ऐकायचं आहे.
ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान्। दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योपराध्यति
मग त्या ऋषीशार्दूलाने त्या तपस्वींना सांगितलं, 'माझ्या चुकीमुळे मी हे भोगतो आहे; इथे दुसऱ्याचा काहीही दोष नाही.'
तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथेऽहनि। न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथावृत्तं नराधिप
रक्षकांनी त्याला तिथे अशा अवस्थेत अनेक दिवस पाहिलं आणि मग घडलेली सगळी घटना राजाला सांगितली.
राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः। प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम्
राजाने ते ऐकून, मंत्र्यांसह तिथे जाऊन, शूळावर बसलेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
यन्मयाऽपकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम। प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि
'हे ऋषिश्रेष्ठ, मी अज्ञानाने किंवा भ्रमाने तुझ्याशी काही चुकीचं केलं असेल, तर मी तुझी क्षमा मागतो. तू माझ्यावर रागावू नकोस.'
एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः। कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्
राजाने असं म्हटल्यावर त्या ऋषीने त्याला क्षमा केली. राजा क्षमाप्राप्त झाल्यावर त्याला शूळावरून खाली उतरवलं.
अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह। अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे
शूळाच्या टोकावरून खाली उतरवल्यावर, शूळ काढायचा प्रयत्न केला, पण ते निघेना, म्हणून त्याने मूळाजवळून ते कापलं.
स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः। कण्ठपार्श्वान्तरस्थेन शङ्कुना मुनिराचत्। पुष्पभाजनधारी स्यादिति चिन्तापरोऽभवत्
त्या ऋषीच्या अंगात शूळ तसाच राहिला. गळा आणि बाजूला शूळाचा टोक असतानाही तो ऋषी फिरत राहिला आणि मनात विचार करू लागला—'आता मला फुलांची भांडी वाहून न्यायची आहेत.'
स चातितपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः
त्याने कठोर तप करून, इतरांना जे अवघड आहे असे लोकांचे जग जिंकले.
अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते। स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित्
म्हणून लोकांत त्याला अणिमांडव्य म्हणतात; तो ऋषी, जो सत्याचा जाणकार होता, धर्माच्या निवासस्थानी गेला.
आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुम्। किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता
धर्मराज आसनावर बसलेला पाहून, त्याने प्रभूला विचारले, 'माझ्या नकळत मी कोणते पाप केले आहे?'
यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया। शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम्
'ज्याचे फळ मला अशा स्वरूपात मिळाले, ते पाप कोणते? लवकर मला सत्य सांग, आणि माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाह.'
पतङ्गिकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता। कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत्तपोधन
'तू किड्यांच्या शेपटीत गवताची काडी घातली होतीस; हेच त्या कर्माचे फळ तुला मिळाले आहे, हे तपस्व्या.'
स्वल्पमेव यथा दत्तं दानं बहुगुणं भवेत्। अधर्म एवं विप्रर्षे बहुदुःखफलप्रदः
'जसे थोडे दान दिल्यावर त्याचे फळ अनेकपटीने वाढते, तसेच अधर्माचे फळ, हे ऋषी, अनेक दुःखदायक होते.'
कस्मिन्काले मया तत्तु कृतं ब्रूहि यथातथम्। तेनोक्तं धर्मराजेन बालभावे त्वया कृतम्
'मी हे कधी केले, ते खरेखुरे सांग.' तेव्हा धर्मराज म्हणाले, 'तू ते लहानपणी केले होतेस.'
बालो हि द्वादशाद्वर्षाज्जन्मतो यत्करिष्यति। न भविष्यत्यधर्मोऽत्र न प्रज्ञास्यति वै दिशः
'मुलाने जन्मानंतर बारा वर्षांपर्यंत जे काही केले, त्यात अधर्म नाही, कारण त्याला दिशा कळत नाही.'
अल्पेऽपराधेऽपि महान्मम दण्डस्त्वया धृतः। गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधादपि
'अगदी थोड्या चुकीसाठी तू मला मोठा दंड दिलास; ब्राह्मणहत्या ही सर्व प्राण्यांच्या हत्येपेक्षा मोठी आहे.'
शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः संभविष्यसि। मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके कर्मफलोदयाम्
'धर्मा, तू शूद्राच्या पोटी मानव म्हणून जन्म घेशील; आज मी जगात कर्माच्या फळाची मर्यादा ठरवतो.'
आ चतुर्दशकाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम्। परतः कुर्वतामेव दोष एव भविष्यति
'चौदा वर्षांपर्यंत कोणतेही पाप होणार नाही; त्यानंतर चुकीचे वागणाऱ्यांना दोष लागेल.'
एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः। धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत
'त्या महात्म्याच्या शापामुळे, या अपराधामुळे, धर्म शूद्राच्या पोटी विदुर म्हणून जन्माला आला.'
धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः। दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः
'तो धर्म आणि अर्थ यात निपुण, लोभ व राग यांपासून दूर, दूरदृष्टी असलेला, शांततेत रमणारा आणि कुरूंच्या हितासाठी कार्य करणारा होता.'
धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि।' एषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्। कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत
धृतराष्ट्र, पांडू आणि महान विदुर या तिघांचा जन्म झाला, तेव्हा कुरूजांगल आणि कुरूक्षेत्र हेही त्यांच्यासोबत भरभराटीस आले.