किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान्। कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षेः शूद्रयोनावजायत
धर्माने असं कोणतं कर्म केलं की त्याला शाप मिळाला? आणि कोणाच्या शापामुळे तो महर्षी शूद्राच्या पोटी जन्मला?
बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः। धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः
मांडव्य नावाचा एक ब्राह्मण होता, जो सर्व धर्म जाणणारा, सत्य आणि तपामध्ये स्थिर आणि प्रसिद्ध होता.
स तीर्थयात्रां विचरन्नाजगाम यदृच्छया। संनिकृष्टानि तीर्थानि ग्रामाणां यानि कानि च। तत्राश्रमपदं कृत्वा वसति स्म महामुनिः
तो तीर्थयात्रेला निघाला आणि योगायोगाने गावाजवळची अनेक तीर्थस्थळं गाठली; तिथेच आश्रम बांधून तो महर्षी राहू लागला.
स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः। ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः
आश्रमाच्या दाराशी, झाडाखाली, तो महातपस्वी दोन्ही हात वर करून, मौनव्रत धारण करून, महान योगात तल्लीन उभा राहिला.
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः। तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः
दिर्घ काळ तो मोठ्या तपस्येत मग्न असताना, काही लुटारूंनी त्याच्या आश्रमात प्रवेश केला.
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ। `तामेव वसतिं जग्मुस्ते ग्रामाल्लोप्त्रहारिणः
भरपूर रक्षकांनी पाठलाग करत असताना, हे लुटारू गावातून पळून त्या आश्रमात आले.
यस्मिन्नावसथे शेते स मुनिः संशितव्रतः।' ते तस्यावसथे लोप्त्रं दस्यवः कुरुसत्तम
त्या आश्रमात जिथे तो कठोर व्रती ऋषी झोपला होता, तिथेच त्या लुटारूंनी आपली लूट लपवली.
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले। तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम्
भीतीपोटी त्यांनी ती लूट तिथे लपवली आणि स्वतःही लपून बसले; ते लपल्यावर लगेचच रक्षक तिथे पोहोचले.
आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः। तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्
मग मी तिथे गेलो आणि त्या ऋषींना पाहिलं, ते चोरांसोबत होते. मी त्या तपस्वीला, राजन, नेमकं काय घडलं ते विचारलं.
कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम। तेन गच्छामहे ब्रह्मन्यथा शीघ्रतरं वयम्
हे द्विजश्रेष्ठ, चोर कोणत्या वाटेने गेले? आम्ही त्याच मार्गाने जाऊ, म्हणजे त्यांना लवकर गाठता येईल.
तथा तु रक्षिमां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः। न किंचिद्वचनं राजन्नब्रवीत्साध्वसाधु वा
राजा, जेव्हा ते लोक त्याला विचारत होते, तेव्हा तो तपस्वी काहीच बोलला नाही—ना चांगलं, ना वाईट.
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम्। ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्चोरांस्तद्द्रव्यमेव च
मग राजाचे लोक त्याच्या आश्रमात शोध घेत होते. तिथेच त्यांना लपलेले चोर आणि चोरलेलं धन सापडलं.
ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति। संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन्
मग त्या ऋषीबद्दल रक्षकांना शंका आली. त्यांनी त्याला पकडून, चोरांसह राजाकडे हजर केलं.
तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति। स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः
राजाने त्या चोरांसोबत त्या ऋषीलाही मृत्युदंड दिला. रक्षकांनी, त्यांना न कळता, त्या महातपस्वीला शूळावर बसवलं.
ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा। प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ
मग रक्षकांनी त्या ऋषीला शूळावर बसवलं आणि ते धन घेऊन राजाकडे परत गेले.
शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः। निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत
तो धर्मात्मा ऋषी, शूळावर बसवला गेला, उपाशी राहिला तरी, फार काळ मेला नाही.
धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत्। शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
त्या महात्म्याने आपला जीव धरून ठेवला आणि इतर ऋषींना बोलावलं. शूळाच्या टोकावर असतानाही तो तप करीत राहिला.
सन्तापं परमं जग्मुर्मुनयस्तपसाऽन्विताः। ते रात्रौ शकुना भूत्वा सन्निपत्त्य तु भारत। दर्शन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम्
तपस्वी ऋषींना फार त्रास झाला. रात्री ते सर्व पक्ष्यांच्या रूपात एकत्र आले आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला आपल्या परीने विचारू लागले.
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि। येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्
हे ब्राह्मण, तू कोणतं पाप केलं आहेस, ज्यामुळे तुला या शूळावर एवढं दुःख आणि भीती भोगावी लागली? आम्हाला ऐकायचं आहे.
ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान्। दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योपराध्यति
मग त्या ऋषीशार्दूलाने त्या तपस्वींना सांगितलं, 'माझ्या चुकीमुळे मी हे भोगतो आहे; इथे दुसऱ्याचा काहीही दोष नाही.'
तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथेऽहनि। न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथावृत्तं नराधिप
रक्षकांनी त्याला तिथे अशा अवस्थेत अनेक दिवस पाहिलं आणि मग घडलेली सगळी घटना राजाला सांगितली.
राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः। प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम्
राजाने ते ऐकून, मंत्र्यांसह तिथे जाऊन, शूळावर बसलेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
यन्मयाऽपकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम। प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि
'हे ऋषिश्रेष्ठ, मी अज्ञानाने किंवा भ्रमाने तुझ्याशी काही चुकीचं केलं असेल, तर मी तुझी क्षमा मागतो. तू माझ्यावर रागावू नकोस.'
एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः। कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्
राजाने असं म्हटल्यावर त्या ऋषीने त्याला क्षमा केली. राजा क्षमाप्राप्त झाल्यावर त्याला शूळावरून खाली उतरवलं.
अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह। अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे
शूळाच्या टोकावरून खाली उतरवल्यावर, शूळ काढायचा प्रयत्न केला, पण ते निघेना, म्हणून त्याने मूळाजवळून ते कापलं.
स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः। कण्ठपार्श्वान्तरस्थेन शङ्कुना मुनिराचत्। पुष्पभाजनधारी स्यादिति चिन्तापरोऽभवत्
त्या ऋषीच्या अंगात शूळ तसाच राहिला. गळा आणि बाजूला शूळाचा टोक असतानाही तो ऋषी फिरत राहिला आणि मनात विचार करू लागला—'आता मला फुलांची भांडी वाहून न्यायची आहेत.'
स चातितपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः
त्याने कठोर तप करून, इतरांना जे अवघड आहे असे लोकांचे जग जिंकले.
अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते। स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित्
म्हणून लोकांत त्याला अणिमांडव्य म्हणतात; तो ऋषी, जो सत्याचा जाणकार होता, धर्माच्या निवासस्थानी गेला.
आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुम्। किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता
धर्मराज आसनावर बसलेला पाहून, त्याने प्रभूला विचारले, 'माझ्या नकळत मी कोणते पाप केले आहे?'
यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया। शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम्
'ज्याचे फळ मला अशा स्वरूपात मिळाले, ते पाप कोणते? लवकर मला सत्य सांग, आणि माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाह.'