स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा। सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः। उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च
मी त्याला यमुनामधून नेऊन देत असताना, तो माझ्याजवळ आला आणि अत्यंत मधुर व मृदू शब्दांत, इच्छा असलेल्या मनाने, मला म्हणाला — 'तू मत्स्यपुत्री नाहीस, तुझं जन्म आणि कुळ वेगळं आहे.'
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत। वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे
मी शापाची आणि वडिलांची भीती बाळगून, त्याने मागितलेल्या कठीण वरांना नकार देऊ शकले नाही.
प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋषीन्स्थितान्। यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तानिव पावकान्
मी पाहिलं की, त्या यमुनाच्या काठी, पलीकडच्या तीरावर, तेजस्वी ऋषी अग्नीप्रमाणे उजळून उभे आहेत.
पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते। येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता
समोरचं तरुण सूर्याचं तेज पसरलं होतं, ज्यामुळे आकाश जणू तांबड्या वस्त्रांनी झाकलं गेलं आणि पूर्णपणे फुलून आलं होतं.
उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः। पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि
मी तिथे बोलताच, सत्यधर्म पाळणाऱ्या पराशर ऋषींनी त्या यमुनातल्या बेटावर धुकं निर्माण केलं.
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्। तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत
त्याच्या तेजामुळे त्याने मला, एक तरुण मुलगी असूनही, पूर्णपणे वश केलं आणि जणू जगावर अंधार पसरला, मी तर जणू नौकेत बसलेली होते.
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः। तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः
पूर्वी माझ्या अंगाला मोठा मासळीचा वास यायचा, जो मला स्वतःलाच नकोसा वाटायचा; पण त्या ऋषींनी तो वास काढून टाकला आणि मला हा सुगंध दिला.
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्। द्वोपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि
मग त्या ऋषींनी मला सांगितलं, 'तू माझं गर्भ धारण केलंस, पण या नदीच्या बेटावरच तू कायम कन्या राहशील.'
कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः। तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः
त्या तपस्वी ऋषींनी आनंदाने मला पुन्हा कन्यावस्था दिली; त्या महात्म्याचं सामर्थ्य पाहून मी आश्चर्यचकित आणि व्यथित झाले.
विस्मिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च। ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत। प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः
मी चकीत आणि गोंधळलेली असताना, मी स्वतःला त्याच्या हवाली केलं; मग त्या महात्म्याने, आनंदित होऊन, त्या बेटावर माझ्या पोटी पुत्राची उत्पत्ती केली.
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः। कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुतः
पराशरांचा तो पुत्र मोठा योगी आणि महान ऋषी झाला; माझ्या पोटी जन्मलेला तो कन्यापुत्र द्वैपायन म्हणून प्रसिद्ध झाला.
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः। लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च
त्या भगवंत ऋषींनी तपश्चर्येने चारही वेद विभागले; म्हणून त्यांना जगात व्यास म्हणतात आणि काळ्या वर्णामुळे कृष्ण असंही म्हणतात.
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः। सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा ततो गतः
तो नेहमी सत्य बोलणारा, संयमी, तपस्वी आणि पापरहित होता; तो त्वरित जन्मला आणि मग वडिलांसोबत निघून गेला.
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया चाप्रतिमद्युतिः। भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति
मी आणि तू, हे अद्वितीय तेजस्वी, स्पष्टपणे त्याला सांगितलं आहे की, तो तुझ्या भावाच्या क्षेत्रात उत्तम संतती निर्माण करील.
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृच्छ्रेषु मामिति। तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि
त्याने मला तिथे सांगितलं होतं — 'कठीण प्रसंगी मला आठव.' भीष्मा, जर तुला हवं असेल तर मी त्याला आठवेन.
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः। विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति
तुझ्या संमतीने, भीष्मा, तो महान तपस्वी नक्कीच विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात पुत्र उत्पन्न करील.
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत्। `देशकालौ च जानासि क्रियतामर्थसिद्धये
त्या महान ऋषीचं नाव घेताच, भीष्माने हात जोडून म्हटलं — 'तुम्हाला योग्य वेळ आणि जागा माहिती आहे; कार्यसिद्धीसाठी ते करा.'
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम्। कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्
उद्दिष्ट, त्याचं इतर उद्दिष्टांशी नातं, धर्म आणि त्याचं धर्माशी नातं, काम आणि त्याचं कामाशी नातं, आणि त्याचे विरुद्ध, हे सगळं वेगळं वेगळं आहे.
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान्। तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः
जो मन लावून विचार करून ठाम निर्णय घेतो, तोच खरा बुद्धिमान आहे. हे जे आपण करत आहोत, ते धर्माला धरून आणि आपल्या घराण्याच्या हितासाठीच आहे.
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मह्यं रोचते भृशम्
तुम्ही आमच्या कल्याणासाठी जे सांगितले, ते मला फारच आवडले.
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम्। स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्
कृष्णद्वैपायन या ऋषीने आपल्या आई कालीच्या मनातील विचार ओळखले; वेद सांगताना त्या ज्ञानी ऋषीने तिच्या मनाचा हेतू जाणला.
प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन। तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम्
तो क्षणात, कुणालाही न कळता, तिथे प्रकट झाला, कुरुवंशाच्या आनंदा. त्यानंतर तिने आपल्या मुलासाठी विधिपूर्वक पूजा केली.
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्रवैरभ्यषिञ्चत। मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तु
तिने आपल्या हातांनी त्याला मिठी मारली आणि डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी त्याला न्हालं. इतक्या दिवसांनी मुलाला पाहून दाशेयीकन्येच्या डोळ्यांतून अश्रू आले.
तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च। मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत्
ती दुःखी असल्याने तिला पाणी शिंपडून, नमस्कार करून, तिचा ज्येष्ठ पुत्र व्यास ऋषी तिला म्हणाला.
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः। शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव
आई, तुला जे हवे आहे, त्यासाठी मी आलो आहे. तू धर्म जाणणारी आहेस, मला सांग, मी तुझे आवडते कार्य करीन.
तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये। स च तां प्रतिजग्राह विधिमन्मन्त्रपूर्वकम्
मग पुरोहिताने त्या श्रेष्ठ ऋषीची विधिपूर्वक पूजा केली; आणि त्याने ती पूजा मंत्रांसह स्वीकारली.
पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत्प्रीतिमाप सः। तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्
मंत्रांनी आणि विधीने पूजा झाल्यावर तो संतुष्ट झाला; आणि तो आसनावर बसला असताना, त्याच्या आईने त्याच्या कुशलाची विचारपूस केली.
सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम्। मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे
सत्यवतीने त्याच्याकडे पाहून लगेचच म्हणाली, 'मुनिवर, मुलं आई-वडील दोघांपासून समान जन्मतात.'
तेषां पिता यथा स्वीमी तथा माता न संशयः। विधानविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः
जसा वडील स्वतःचे असतात, तशीच आईही असते, यात शंका नाही; नियमानुसार तू माझा ज्येष्ठ पुत्र आहेस.
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः। यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः
ब्रह्मर्षे, विचित्रवीर्य हा माझा धाकटा मुलगाही आहे; जसा भीष्म वडिलांकडून आहे, तसाच तू आईकडून आहेस.