सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे। यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः
सत्यवती, तू सत्याला आणि धर्माला धरून विचार कर, म्हणजे मी सत्य सोडणार नाही आणि आपलं कुळही नष्ट होणार नाही.
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया। विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत्
मग सत्यवतीने लाज आणि हसत-हसत, संमिश्र शब्दात भीष्माला असे बोलले.
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि सन्तानाय कुलस्य नः
हे महाबाहू भारत, तू जसं सांगितलंस ते खरं आहे; तुझ्यावर विश्वास ठेवून मी आपल्या कुळाच्या वंशासाठी बोलते.
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्मं तथाविधम्। त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः
अशा प्रकारचा आपत्तीतील धर्म तुला सांगता येत नाही; तूच आमच्या कुळातील धर्म आहेस, तूच सत्य आहेस, आणि तूच आमचा शेवटचा आधार आहेस.
यत्त्वं वक्ष्यसि तत्कार्यमस्माभिरिति मे मतिः।' तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्। `शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम्
तू जे सांगशील ते आम्ही नक्की करू, असं माझं ठरवलं आहे; म्हणून माझं सत्य ऐकून पुढे जे योग्य ते कर. भीष्मा, माझं धर्म आणि अर्थ युक्त हितकारक वचन ऐक.
न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुमर्हति। यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ
विश्वासाने सांगितलेली गोष्ट इतरांना सांगू नये; पण, हे भारतश्रेष्ठ, वसु नावाच्या राजाबद्दल तू ऐकलं आहेस.
तस्य शुक्लादहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल। मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित्
कधीकाळी त्या राजाच्या पांढऱ्या राणीच्या पोटी मी माशाच्या रूपात वाढले; माझ्या आईला पाण्यातून एक धर्मनिष्ठ मच्छीमार घेऊन गेला.
मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वेऽभ्यकल्पयत्। धर्मयुक्तः स धर्मेण पिता चासीत्ततो मम
त्याने मला आपल्या घरी नेऊन मुलगी म्हणून वाढवलं; तो धर्मशील होता, म्हणून तो माझा धर्मपिता झाला.
धर्मयुक्तस्य धर्मार्थं पितुरासीत्तरी मम। सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम्
त्या धर्मनिष्ठ पित्याकडे एक होडी होती, धर्मासाठीच ती होती; एकदा मी तिथे, तारुण्याच्या पहिल्या अवस्थेत गेले होते.
अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः। आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम्
मग धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, परम ऋषी पराशर, यमुनानदी ओलांडण्यासाठी त्या होडीत आले.
स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा। सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः। उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च
मी त्याला यमुनामधून नेऊन देत असताना, तो माझ्याजवळ आला आणि अत्यंत मधुर व मृदू शब्दांत, इच्छा असलेल्या मनाने, मला म्हणाला — 'तू मत्स्यपुत्री नाहीस, तुझं जन्म आणि कुळ वेगळं आहे.'
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत। वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे
मी शापाची आणि वडिलांची भीती बाळगून, त्याने मागितलेल्या कठीण वरांना नकार देऊ शकले नाही.
प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋषीन्स्थितान्। यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तानिव पावकान्
मी पाहिलं की, त्या यमुनाच्या काठी, पलीकडच्या तीरावर, तेजस्वी ऋषी अग्नीप्रमाणे उजळून उभे आहेत.
पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते। येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता
समोरचं तरुण सूर्याचं तेज पसरलं होतं, ज्यामुळे आकाश जणू तांबड्या वस्त्रांनी झाकलं गेलं आणि पूर्णपणे फुलून आलं होतं.
उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः। पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि
मी तिथे बोलताच, सत्यधर्म पाळणाऱ्या पराशर ऋषींनी त्या यमुनातल्या बेटावर धुकं निर्माण केलं.
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्। तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत
त्याच्या तेजामुळे त्याने मला, एक तरुण मुलगी असूनही, पूर्णपणे वश केलं आणि जणू जगावर अंधार पसरला, मी तर जणू नौकेत बसलेली होते.
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः। तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः
पूर्वी माझ्या अंगाला मोठा मासळीचा वास यायचा, जो मला स्वतःलाच नकोसा वाटायचा; पण त्या ऋषींनी तो वास काढून टाकला आणि मला हा सुगंध दिला.
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्। द्वोपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि
मग त्या ऋषींनी मला सांगितलं, 'तू माझं गर्भ धारण केलंस, पण या नदीच्या बेटावरच तू कायम कन्या राहशील.'
कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः। तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः
त्या तपस्वी ऋषींनी आनंदाने मला पुन्हा कन्यावस्था दिली; त्या महात्म्याचं सामर्थ्य पाहून मी आश्चर्यचकित आणि व्यथित झाले.
विस्मिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च। ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत। प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः
मी चकीत आणि गोंधळलेली असताना, मी स्वतःला त्याच्या हवाली केलं; मग त्या महात्म्याने, आनंदित होऊन, त्या बेटावर माझ्या पोटी पुत्राची उत्पत्ती केली.
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः। कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुतः
पराशरांचा तो पुत्र मोठा योगी आणि महान ऋषी झाला; माझ्या पोटी जन्मलेला तो कन्यापुत्र द्वैपायन म्हणून प्रसिद्ध झाला.
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः। लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च
त्या भगवंत ऋषींनी तपश्चर्येने चारही वेद विभागले; म्हणून त्यांना जगात व्यास म्हणतात आणि काळ्या वर्णामुळे कृष्ण असंही म्हणतात.
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः। सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा ततो गतः
तो नेहमी सत्य बोलणारा, संयमी, तपस्वी आणि पापरहित होता; तो त्वरित जन्मला आणि मग वडिलांसोबत निघून गेला.
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया चाप्रतिमद्युतिः। भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति
मी आणि तू, हे अद्वितीय तेजस्वी, स्पष्टपणे त्याला सांगितलं आहे की, तो तुझ्या भावाच्या क्षेत्रात उत्तम संतती निर्माण करील.
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृच्छ्रेषु मामिति। तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि
त्याने मला तिथे सांगितलं होतं — 'कठीण प्रसंगी मला आठव.' भीष्मा, जर तुला हवं असेल तर मी त्याला आठवेन.
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः। विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति
तुझ्या संमतीने, भीष्मा, तो महान तपस्वी नक्कीच विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात पुत्र उत्पन्न करील.
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत्। `देशकालौ च जानासि क्रियतामर्थसिद्धये
त्या महान ऋषीचं नाव घेताच, भीष्माने हात जोडून म्हटलं — 'तुम्हाला योग्य वेळ आणि जागा माहिती आहे; कार्यसिद्धीसाठी ते करा.'
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम्। कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्
उद्दिष्ट, त्याचं इतर उद्दिष्टांशी नातं, धर्म आणि त्याचं धर्माशी नातं, काम आणि त्याचं कामाशी नातं, आणि त्याचे विरुद्ध, हे सगळं वेगळं वेगळं आहे.
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान्। तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः
जो मन लावून विचार करून ठाम निर्णय घेतो, तोच खरा बुद्धिमान आहे. हे जे आपण करत आहोत, ते धर्माला धरून आणि आपल्या घराण्याच्या हितासाठीच आहे.
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मह्यं रोचते भृशम्
तुम्ही आमच्या कल्याणासाठी जे सांगितले, ते मला फारच आवडले.