त्वं हि पुत्र कुलस्यास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भारत। यथा च ते पितुर्वाक्यं मम कार्यं तथाऽनघ
हे भारत, तू या कुलातील ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहेस; जसे तू वडिलांचे वचन पाळलेस, तसेच माझेही म्हणणे पूर्ण कर, हे निष्पापा.
मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान्सुप्रियश्च ते। बाल एव गतः स्वर्गं भारतो भरतर्षभ
माझा मुलगा, तुझा लहान भाऊ, जो तुला अतिशय प्रिय होता, तो अजून बालपणीच स्वर्गाला गेला, हे भरतश्रेष्ठ.
इमे महिष्यौ तस्येह काशिराजसुते उभे। रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत
हे पाहा, काशीराजाच्या मुलाच्या दोन्ही पत्न्या इथे आहेत, त्या दोघीही रूपवान, तरुण आणि मुलांची इच्छा बाळगणाऱ्या आहेत.
धर्म्यमेतत्परं ज्ञात्वा सन्तानाय कुलस्य च। आभ्यां मम नियोगात्तु धर्मं चरितुमर्हसि
आपल्या कुळाचा वंश चालावा म्हणून हेच श्रेष्ठ धर्म आहे, हे जाणून, या दोघींसोबत माझ्या सांगण्याप्रमाणे तू धर्मासाठी वागायला हवे.
असंशयं परो धर्मस्त्वयाः मातः प्रकीर्तितः। त्वमप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या मयि वर्तते
आई, तू निःसंशय श्रेष्ठ धर्म सांगितला आहेस; आणि माझ्यावर असलेली प्रतिज्ञा तुलाही माहीत आहे.
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा। उत्सृजेयमहं प्राणान्न तु सत्यं कथंचन
अमरत्व मिळवण्यासाठी किंवा तिन्ही लोकांचा स्वामी होण्यासाठीसुद्धा मी प्राण सोडीन, पण कधीही सत्य सोडणार नाही.
जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यपराक्रम। इच्छंस्त्वमिह लोकांस्त्रीन्सृजेरन्यानरिन्दम
मला माहीत आहे, तू धर्म जाणणारा आहेस, सत्यावर आणि पराक्रमावर ठाम आहेस; तू इच्छिलंस तर इथेच तिन्ही लोकांची निर्मिती करू शकतोस, राजांमध्ये श्रेष्ठ.
यथा तु नः कुलं चैव धर्मश्च न पराभवेत्। सुहृदश्च प्रहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि
आपलं कुळ आणि धर्म यांना काहीही अपयश येऊ नये आणि आपले मित्र आनंदी राहावेत, यासाठी तू तशीच कृती करायला हवीस.
त्वमेव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि। सोपायं कुलसन्ताने वक्तुमर्हसि नः परम्
तूच आपल्या कुळातील वडीलधारी आहेस आणि सर्वात मोठा मान तुझ्याकडे आहे; म्हणून कुळाचा वंश चालवण्यासाठी योग्य मार्ग आम्हाला सांगावा.
स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति सदा कुले। पुरुषांश्चैव मायाभिर्बह्वीभिरुपगृह्णते
स्त्रिया नेहमीच घरातील गुपित जपतात आणि अनेक प्रकारच्या उपायांनी पुरुषांवर प्रभाव टाकतात.
सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे। यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः
सत्यवती, तू सत्याला आणि धर्माला धरून विचार कर, म्हणजे मी सत्य सोडणार नाही आणि आपलं कुळही नष्ट होणार नाही.
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया। विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत्
मग सत्यवतीने लाज आणि हसत-हसत, संमिश्र शब्दात भीष्माला असे बोलले.
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि सन्तानाय कुलस्य नः
हे महाबाहू भारत, तू जसं सांगितलंस ते खरं आहे; तुझ्यावर विश्वास ठेवून मी आपल्या कुळाच्या वंशासाठी बोलते.
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्मं तथाविधम्। त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः
अशा प्रकारचा आपत्तीतील धर्म तुला सांगता येत नाही; तूच आमच्या कुळातील धर्म आहेस, तूच सत्य आहेस, आणि तूच आमचा शेवटचा आधार आहेस.
यत्त्वं वक्ष्यसि तत्कार्यमस्माभिरिति मे मतिः।' तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्। `शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम्
तू जे सांगशील ते आम्ही नक्की करू, असं माझं ठरवलं आहे; म्हणून माझं सत्य ऐकून पुढे जे योग्य ते कर. भीष्मा, माझं धर्म आणि अर्थ युक्त हितकारक वचन ऐक.
न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुमर्हति। यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ
विश्वासाने सांगितलेली गोष्ट इतरांना सांगू नये; पण, हे भारतश्रेष्ठ, वसु नावाच्या राजाबद्दल तू ऐकलं आहेस.
तस्य शुक्लादहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल। मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित्
कधीकाळी त्या राजाच्या पांढऱ्या राणीच्या पोटी मी माशाच्या रूपात वाढले; माझ्या आईला पाण्यातून एक धर्मनिष्ठ मच्छीमार घेऊन गेला.
मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वेऽभ्यकल्पयत्। धर्मयुक्तः स धर्मेण पिता चासीत्ततो मम
त्याने मला आपल्या घरी नेऊन मुलगी म्हणून वाढवलं; तो धर्मशील होता, म्हणून तो माझा धर्मपिता झाला.
धर्मयुक्तस्य धर्मार्थं पितुरासीत्तरी मम। सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम्
त्या धर्मनिष्ठ पित्याकडे एक होडी होती, धर्मासाठीच ती होती; एकदा मी तिथे, तारुण्याच्या पहिल्या अवस्थेत गेले होते.
अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः। आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम्
मग धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, परम ऋषी पराशर, यमुनानदी ओलांडण्यासाठी त्या होडीत आले.
स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा। सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः। उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च
मी त्याला यमुनामधून नेऊन देत असताना, तो माझ्याजवळ आला आणि अत्यंत मधुर व मृदू शब्दांत, इच्छा असलेल्या मनाने, मला म्हणाला — 'तू मत्स्यपुत्री नाहीस, तुझं जन्म आणि कुळ वेगळं आहे.'
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत। वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे
मी शापाची आणि वडिलांची भीती बाळगून, त्याने मागितलेल्या कठीण वरांना नकार देऊ शकले नाही.
प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋषीन्स्थितान्। यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तानिव पावकान्
मी पाहिलं की, त्या यमुनाच्या काठी, पलीकडच्या तीरावर, तेजस्वी ऋषी अग्नीप्रमाणे उजळून उभे आहेत.
पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते। येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता
समोरचं तरुण सूर्याचं तेज पसरलं होतं, ज्यामुळे आकाश जणू तांबड्या वस्त्रांनी झाकलं गेलं आणि पूर्णपणे फुलून आलं होतं.
उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः। पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि
मी तिथे बोलताच, सत्यधर्म पाळणाऱ्या पराशर ऋषींनी त्या यमुनातल्या बेटावर धुकं निर्माण केलं.
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्। तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत
त्याच्या तेजामुळे त्याने मला, एक तरुण मुलगी असूनही, पूर्णपणे वश केलं आणि जणू जगावर अंधार पसरला, मी तर जणू नौकेत बसलेली होते.
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः। तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः
पूर्वी माझ्या अंगाला मोठा मासळीचा वास यायचा, जो मला स्वतःलाच नकोसा वाटायचा; पण त्या ऋषींनी तो वास काढून टाकला आणि मला हा सुगंध दिला.
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्। द्वोपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि
मग त्या ऋषींनी मला सांगितलं, 'तू माझं गर्भ धारण केलंस, पण या नदीच्या बेटावरच तू कायम कन्या राहशील.'
कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः। तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः
त्या तपस्वी ऋषींनी आनंदाने मला पुन्हा कन्यावस्था दिली; त्या महात्म्याचं सामर्थ्य पाहून मी आश्चर्यचकित आणि व्यथित झाले.
विस्मिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च। ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत। प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः
मी चकीत आणि गोंधळलेली असताना, मी स्वतःला त्याच्या हवाली केलं; मग त्या महात्म्याने, आनंदित होऊन, त्या बेटावर माझ्या पोटी पुत्राची उत्पत्ती केली.