उचथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम्। बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतामन्वपद्यत
उचथ्याचा लहान भाऊ, देवांचा पुरोहित आणि तेजस्वी बृहस्पती, ममताकडे आकर्षित झाला.
उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम्। अन्तर्वत्नी त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति
ममता आपल्या दीराला म्हणाली, 'मी गरोदर आहे आणि तुझ्या मोठ्या भावासोबत एकरूप झाले आहे.'
अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते। औचथ्यो देवमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत
बृहस्पती, माझ्या पोटी उचथ्याचा हा पुण्यवान मुलगा आहे; तो इथेच वेदांची सहा अंगं शिकत आहे, हे देवतुल्य आहे.
अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः। तस्मादेवं गते त्वद्य उपारमितुमर्हसि
तुझं वीर्य निष्फळ होत नाही, आणि एकाच वेळी दोन मुलांना जन्म देता येत नाही; म्हणून आज तू थांबावं असं योग्य ठरेल.
एवमुक्तस्तदा सम्यक् बृहस्पतिरुदारधीः। कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्
असं सांगितल्यावरही, उदार बुद्धी असलेला बृहस्पती आपल्या इच्छेला आवरू शकला नाही.
स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया। उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत
मग वासनेने पछाडलेला बृहस्पती तिच्याशी तिच्या इच्छेविरुद्ध एकरूप झाला; आणि वीर्य सोडताना, पोटातील मूल बोललं.
भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः। अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः
'माझ्या पूज्य पिता, वासनेपोटी असं करू नका; इथे दोन मुलांना जागा नाही. हे भाग्यवान, जागा कमी आहे आणि मी आधी आलो आहे.'
अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुमर्हति। अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः
'तुमचं वीर्य निष्फळ होत नाही, आणि तुम्ही त्रास देऊ नये'; पण पोटातील मुलाचं बोलणं ऐकूनही न ऐकल्यासारखं करून बृहस्पतीने...
जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम्। शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः
सुंदर डोळ्यांची ममता हिच्याशी संबंध ठेवला; आणि वीर्यस्राव होत असल्याचं ओळखून, पोटातील ऋषीने...
पद्भ्यामारोधयन्मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः। स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा
त्याने आपल्या पायांनी बृहस्पतीच्या वीर्याचा मार्ग अडवला; त्यामुळे ते वीर्य योग्य जागी पोहोचू शकलं नाही.
पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः। तं दृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स रुषान्वितः
ते वीर्य अचानक जमिनीवर पडलं; ते पाहून बृहस्पती रागावला आणि क्रोधाने त्याला शाप दिला.
उचथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः। यन्मां त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति
भगवंत ऋषीने गर्भातील उचथ्यपुत्राला फटकारलं, 'सर्व जीव मला या वेळी इच्छितात, पण तू मला विरोध केला.'
एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि। स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत
'तू असं बोललास म्हणून, तू दीर्घ काळ अंधकारात राहशील'; आणि त्या शापामुळे तो ऋषी दीर्घतम नावाने जन्माला आला.
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा। जात्यन्धो वेदवित्प्राज्ञः पत्नीं लेभे स विद्यया
बृहस्पतीसारखी कीर्ती आणि तेज असलेला, जन्मतः अंध असला तरी वेदपारंगत आणि बुद्धिमान दीर्घतमाने आपल्या विद्वत्तेने पत्नी मिळवली.
तरुणीं रुपसंपन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम्। स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः
त्याने प्रद्वेषी नावाच्या तरुण, रूपवान ब्राह्मण स्त्रीशी विवाह केला; त्या प्रसिद्ध ऋषीने गौतम वगैरे पुत्रांना जन्म दिला.
ऋषेरुचथ्यस्य तदा सन्तानकुलवृद्धये। धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः
उचथ्य ऋषीच्या वंशवृद्धीसाठी, धर्मनिष्ठ, महान आत्मा आणि वेद-वेदान्गांचा जाणकार असा हा ऋषी जन्माला आला.
गोधर्मं सौरभेयाच्च सोऽधीत्य निखिलं मुनिः। प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया
गोधनाचे आणि सौरभेयांनी शिकवलेले सर्व कर्तव्ये त्या ऋषींनी पूर्णपणे आत्मसात केली. मग श्रद्धेने आणि मनात शंका न ठेवता त्यांनी ती कर्तव्ये आचरण्यास सुरुवात केली.
ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः। क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः
मग त्याने योग्य वर्तनाचा भंग केला हे पाहून, त्या आश्रमातील श्रेष्ठ ऋषी राग आणि मोहाने भरून गेले आणि सर्वजण त्याच्यावर संतप्त झाले.
अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति। तस्मादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे
‘हा माणूस आचारसंहितेचे उल्लंघन करतो; याला आश्रमात राहण्याचा अधिकार नाही. म्हणून आपण सर्वजण या पापी व्यक्तीला सोडून देऊ या,’ असे त्यांनी म्हटले.
इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम्। पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा
असे एकमेकांशी बोलून, त्या दीर्घकाळ अंधकारात असलेल्या ऋषीबद्दल चर्चा केली. आणि तिला पुत्रप्राप्ती झाली असली तरी, त्या वेळी पत्नी आपल्या पतीवर समाधानी नव्हती.
प्रद्विषन्तीं पतिर्भार्यां किं मां द्वेक्षीति चाब्रवीत्
पत्नीने आपल्यावर द्वेष दाखवला हे पाहून पती म्हणाला, 'तू माझा द्वेष का करतेस?'
अहं त्वद्भरणाशक्ता जात्यन्धं ससुतं तदा। नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः
'मी तुला आणि तुझ्या जन्मतः आंधळ्या पुत्राला सांभाळू शकत नाही; मी नेहमी कष्टांनी त्रस्त असतो आणि हे सहन करू शकत नाही,' असे तिने उत्तर दिले.
तस्मास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः। प्रत्युवाच ततः पत्नीं प्रद्वेषीं ससुतां तदा
म्हणून तिचे ते शब्द ऐकून, ऋषी रागाने भरले आणि मग आपल्या द्वेष करणाऱ्या, पुत्रासह असलेल्या पत्नीला उत्तर दिले.
त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारणम्
'ब्राह्मण, तू दिलेले धन मला नको आहे; ते दुःखाचे कारण आहे,' असे तिने सांगितले.
यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भेरयं पुरा यथा
'हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुला हवे तसे कर; मी पूर्वीप्रमाणे तुझे पालन करणार नाही,' असे तिने सांगितले.
एक एव पतिर्नार्या यावज्जीवं परायणम्। मृते जीवति वा तस्मिन्नापरं प्राप्नुयान्नरम्
'स्त्रीसाठी एकच पती हा तिचा आयुष्यभर आधार असतो; तो जिवंत असो वा मेला असो, तिने दुसऱ्या पुरुषाचा शोध घेऊ नये.'
अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः। अपतीनां तु नारीणामद्यप्रभृति पातकम्
'जर स्त्री दुसऱ्या पुरुषाकडे गेली, तर ती नक्कीच त्याची पत्नी होईल; पण आजपासून पती नसलेल्या स्त्रियांसाठी हे पाप ठरेल.'
यद्यस्ति चेद्धनं सर्वं वृथाभोगा भवन्तु ताः। अकीर्तिः परिवादाश्च नित्यं तासां भवन्तु वै
'जरी त्यांच्याकडे सर्व संपत्ती असली, तरी त्यांचे उपभोग व्यर्थ ठरावेत; नेहमी त्यांना निंदा आणि अपकीर्ती मिळो.'
इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता। गङ्गायां नीयतामेष पुत्रा इत्येवमब्रवीत्
हे शब्द ऐकून, ती ब्राह्मण स्त्री फारच रागावली आणि म्हणाली, 'हा मुलगा गंगेत नेला जावा.'
लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः। वद्ध्वोडुपे परिक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन्
लोभ आणि मोहाने ग्रासलेल्या तिच्या मुलांनी, गौतम यांच्या पुढाकाराने, त्याला बांधून, एका तराफ्यावर ठेवून गंगेत सोडून दिले.