श्रुत्वा तं प्रतिपद्यस्व प्राज्ञैः सह पुरोहितैः। आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 112
ते ऐकून, बुद्धिमान पुरोहित आणि आपत्तीच्या धर्मात व अर्थशास्त्रात निपुण अशा ज्ञानी लोकांसोबत, लोकांच्या रीतीरिवाजांचा विचार करून तसेच वाग.
जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधममृष्यता। राजा परशुना पूर्वं हैहयाधिपतिर्हतः
जमदग्नींच्या पुत्र रामाने आपल्या वडिलांचा वध सहन केला नाही, म्हणून पूर्वी हैहयराजाचा परशुपासून वध झाला.
शतानि दशबाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै। लोकस्याचरितो धर्मस्तेनाति किल दुश्चरः
अर्जुनाच्या शेकडो हातांची छाटणी झाली, आणि त्यामुळे जगासाठी एक अतिशय कठीण धर्मकृत्य पार पाडले गेले.
पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता। निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम्
पुन्हा धनुष्य उचलून, महान अस्त्रांचा वापर करत, त्याने वारंवार क्षत्रियांना जाळले आणि रथावरून पृथ्वी जिंकली.
एवमुच्चावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना। त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा
अशा प्रकारे, विविध अस्त्रांनी, त्या महात्मा भार्गवाने प्राचीन काळी एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियविरहित केली.
एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा। ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः
त्या महर्षीने पृथ्वीवर क्षत्रियांचा नाश केल्यावर, सर्व बाजूंनी क्षत्रिय स्त्रिया एकत्र आल्या.
उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम्
मग वेदपारंगत ब्राह्मणांनी त्या स्त्रियांच्या पोटी मुले उत्पन्न केली, आणि वेदांमध्ये हे निश्चित सांगितले आहे की ही मुले विवाहाने जन्मलेली होती.
धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः। लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः
धर्म मनात ठेवून, त्या ब्राह्मणांनी त्या स्त्रियांना जवळ केले; अशा प्रकारे, क्षत्रियांचा पुन्हा जन्म जगात झाला, असे दिसून येते.
ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा। इमं चैवात्र वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
नंतर पुन्हा क्षत्रिय वंश उगवला; आणि आता मी तुला ही प्राचीन कथा सांगतो.
अथोचथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा। ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता
पूर्वी उचथ्य नावाचा एक बुद्धिमान ऋषी होता; त्याची पत्नी ममताच नावाची होती, जिला सर्वजण मान देत.
उचथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम्। बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतामन्वपद्यत
उचथ्याचा लहान भाऊ, देवांचा पुरोहित आणि तेजस्वी बृहस्पती, ममताकडे आकर्षित झाला.
उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम्। अन्तर्वत्नी त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति
ममता आपल्या दीराला म्हणाली, 'मी गरोदर आहे आणि तुझ्या मोठ्या भावासोबत एकरूप झाले आहे.'
अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते। औचथ्यो देवमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत
बृहस्पती, माझ्या पोटी उचथ्याचा हा पुण्यवान मुलगा आहे; तो इथेच वेदांची सहा अंगं शिकत आहे, हे देवतुल्य आहे.
अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः। तस्मादेवं गते त्वद्य उपारमितुमर्हसि
तुझं वीर्य निष्फळ होत नाही, आणि एकाच वेळी दोन मुलांना जन्म देता येत नाही; म्हणून आज तू थांबावं असं योग्य ठरेल.
एवमुक्तस्तदा सम्यक् बृहस्पतिरुदारधीः। कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्
असं सांगितल्यावरही, उदार बुद्धी असलेला बृहस्पती आपल्या इच्छेला आवरू शकला नाही.
स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया। उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत
मग वासनेने पछाडलेला बृहस्पती तिच्याशी तिच्या इच्छेविरुद्ध एकरूप झाला; आणि वीर्य सोडताना, पोटातील मूल बोललं.
भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः। अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः
'माझ्या पूज्य पिता, वासनेपोटी असं करू नका; इथे दोन मुलांना जागा नाही. हे भाग्यवान, जागा कमी आहे आणि मी आधी आलो आहे.'
अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुमर्हति। अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः
'तुमचं वीर्य निष्फळ होत नाही, आणि तुम्ही त्रास देऊ नये'; पण पोटातील मुलाचं बोलणं ऐकूनही न ऐकल्यासारखं करून बृहस्पतीने...
जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम्। शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः
सुंदर डोळ्यांची ममता हिच्याशी संबंध ठेवला; आणि वीर्यस्राव होत असल्याचं ओळखून, पोटातील ऋषीने...
पद्भ्यामारोधयन्मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः। स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा
त्याने आपल्या पायांनी बृहस्पतीच्या वीर्याचा मार्ग अडवला; त्यामुळे ते वीर्य योग्य जागी पोहोचू शकलं नाही.
पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः। तं दृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स रुषान्वितः
ते वीर्य अचानक जमिनीवर पडलं; ते पाहून बृहस्पती रागावला आणि क्रोधाने त्याला शाप दिला.
उचथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः। यन्मां त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति
भगवंत ऋषीने गर्भातील उचथ्यपुत्राला फटकारलं, 'सर्व जीव मला या वेळी इच्छितात, पण तू मला विरोध केला.'
एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि। स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत
'तू असं बोललास म्हणून, तू दीर्घ काळ अंधकारात राहशील'; आणि त्या शापामुळे तो ऋषी दीर्घतम नावाने जन्माला आला.
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा। जात्यन्धो वेदवित्प्राज्ञः पत्नीं लेभे स विद्यया
बृहस्पतीसारखी कीर्ती आणि तेज असलेला, जन्मतः अंध असला तरी वेदपारंगत आणि बुद्धिमान दीर्घतमाने आपल्या विद्वत्तेने पत्नी मिळवली.
तरुणीं रुपसंपन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम्। स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः
त्याने प्रद्वेषी नावाच्या तरुण, रूपवान ब्राह्मण स्त्रीशी विवाह केला; त्या प्रसिद्ध ऋषीने गौतम वगैरे पुत्रांना जन्म दिला.
ऋषेरुचथ्यस्य तदा सन्तानकुलवृद्धये। धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः
उचथ्य ऋषीच्या वंशवृद्धीसाठी, धर्मनिष्ठ, महान आत्मा आणि वेद-वेदान्गांचा जाणकार असा हा ऋषी जन्माला आला.
गोधर्मं सौरभेयाच्च सोऽधीत्य निखिलं मुनिः। प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया
गोधनाचे आणि सौरभेयांनी शिकवलेले सर्व कर्तव्ये त्या ऋषींनी पूर्णपणे आत्मसात केली. मग श्रद्धेने आणि मनात शंका न ठेवता त्यांनी ती कर्तव्ये आचरण्यास सुरुवात केली.
ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः। क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः
मग त्याने योग्य वर्तनाचा भंग केला हे पाहून, त्या आश्रमातील श्रेष्ठ ऋषी राग आणि मोहाने भरून गेले आणि सर्वजण त्याच्यावर संतप्त झाले.
अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति। तस्मादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे
‘हा माणूस आचारसंहितेचे उल्लंघन करतो; याला आश्रमात राहण्याचा अधिकार नाही. म्हणून आपण सर्वजण या पापी व्यक्तीला सोडून देऊ या,’ असे त्यांनी म्हटले.
इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम्। पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा
असे एकमेकांशी बोलून, त्या दीर्घकाळ अंधकारात असलेल्या ऋषीबद्दल चर्चा केली. आणि तिला पुत्रप्राप्ती झाली असली तरी, त्या वेळी पत्नी आपल्या पतीवर समाधानी नव्हती.