यावत्तु शक्यते कर्तुमन्तरज्ञैर्जनाधिपैः। क्षत्रधर्मरतैः शूरैस्तावत्कुर्वन्ति कौरवाः
जोपर्यंत राजे, जे युक्ती जाणणारे आणि क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे आहेत, काही करू शकतात, तोपर्यंत कौरव प्रयत्न करत राहतात.
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसङ्कटम्। कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत्सर्वं शृणु तत्त्वतः
आता, हे पुरूषसिंह, कौरव आणि पांडव यांनी एकमेकांशी कसा भीषण संग्राम केला, ते सर्व सत्य सांगतो, नीट ऐक.
ते चैकसप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राश्च सैन्धवाः
सिंधू देशातील सतर हजार आणि तीन हजार शूर सैनिक तिथे होते.
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैर्विशारदैः। हस्तिनां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
मद्यधुंद, उत्तम प्रकारे शिकवलेले, कुशल स्वार असलेले, भयंकर रूपाचे, कवच घातलेले आणि भयंकर कृत्य करणारे हत्ती तिथे होते.
अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव। अग्रतः सर्वसैन्यानां योत्स्यमानो व्यवस्थितः
त्यात आणखी दीड हजार सैनिकांसह, तुझा पुत्र दुर्मर्षण सर्व सैन्यांच्या पुढे लढायला सज्ज उभा राहिला.
ततो दुःशासनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजौ। सिन्धुराजार्थसिद्ध्यर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ
मग तुझे दोन पुत्र दुःशासन आणि विकर्ण हे दोघेही, सिंधू राजाच्या विजयासाठी सैन्याच्या अगदी पुढे उभे राहिले.
दीर्घो द्वादशगव्यूतिः पश्चार्धे पञ्चविस्तृतः। व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मितः
भारद्वाजाने तयार केलेली ती रचना बारा गावांची लांबी आणि मागच्या बाजूला पाच गावांची रुंदी अशी, चक्र आणि रथासारखी होती.
नानानृपतिभिर्वीरैस्तत्रतत्र व्यवस्थितैः। रथाश्वगजपत्त्योघैर्द्रोणेन विहितः स्वयम्
द्रोणांनी स्वतः विविध शूर राजे, रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळ अशा सर्वांनी ती रचना सजवली.
पश्चार्धे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः पुनः कृतः। सूचीपद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूहः कृतः पुनः
त्या रचनेच्या मागच्या भागात पुन्हा एक कमळासारखी मांडणी केली, आणि सुईसारख्या कमळाच्या गर्भात गुप्त रचना ठेवली.
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य द्रोणो व्यवस्थितः। सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा व्यवस्थितः
अशी ही मोठी रचना मांडून द्रोण उभा राहिला; आणि त्या सुईच्या टोकावर महाबाण धरणारा कृतवर्मा उभा होता.
अनन्तरं च काम्भोजो जलसन्धश्च मारिष। दुर्योधनश्च कर्णश्च तदनन्तरमेव च
यानंतर काम्बोज आणि जलसंध, मग लगेच दुर्योधन आणि कर्ण असे पुढे उभे राहिले.
ततः शतसहस्राणि योदानानमनिवर्तिनाम्। व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्
मग शंभर हजार न डगमगणारे शूर सैनिक रथाच्या रचनेत, तिच्या तोंडाची रक्षा करत उभे होते.
तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः। जयद्रथस्ततो राजा सूचीपार्श्वे व्यवस्थितः
त्यांच्या मागे राजा मोठ्या सैन्याने वेढलेला उभा होता, आणि मग जयद्रथ राजा सुईच्या बाजूला उभा राहिला.
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थितः। नात्र तस्याभवद्भोदो जुगोपैनं ततः स्वयम्
रथाच्या रचनेच्या तोंडाशी, हे राजेंद्र, भारद्वाज उभा राहिला; तिथे त्याला काहीच भीती नव्हती, कारण तो स्वतःच त्या जागेचे रक्षण करत होता.
श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुजः। धनुर्विस्फारयन्द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तकः। `तस्य सैन्यस्य सर्वस्य नेता गोप्ता च वीर्यवान्
पांढरे कवच, वस्त्र आणि पगडी घातलेला, रुंद छातीचा आणि बलवान बाहू असलेला द्रोण, धनुष्य ताणून उभा होता, जणू रागावलेला यमराजच. तो संपूर्ण सैन्याचा नेता आणि रक्षक होता.
ताकिनं शोणहयं वेदीकृष्णाजिनध्वजम्। द्रोणस्य रथमालोक्य प्रहृष्टाः कुरवोऽभवन्
द्रोणाचा रथ, लाल घोडे, वाघाच्या कातडीचा ध्वज आणि काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचा पताका पाहून कौरव आनंदित झाले.
सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयः सुमहानभूत्। द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्
द्रोणांनी तयार केलेली, खवळलेल्या समुद्रासारखी ती रचना पाहून सिद्ध आणि चारणांच्या समूहांना मोठा आश्चर्य वाटला.
सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम्। ग्रसेद्व्यूहः क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे
पर्वत, समुद्र, वन आणि विविध लोकांनी भरलेली ती रचना, जणू संपूर्ण पृथ्वीच गिळून टाकील असे सर्व प्राण्यांना वाटले.
बहुरथमनुजाश्वपत्तिनागं प्रतिभयनिःस्वनमद्भुतानुरूपम्। अहितहृदयभेदनं महद्वै शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा
रथ, भाऊ, घोडे, पायदळ, हत्ती यांनी भरलेली, भयंकर आवाज करणारी, अद्भुत आणि योग्य अशी, शत्रूंच्या मनात भीती निर्माण करणारी ती मोठी रचना पाहून राजा आनंदला.
तयोः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते। आसन्संहृष्टरोमाणः कम्पिता गतचेतसः
त्या दोघांच्या शंखनादामुळे, हे राजाधिराज, तुझ्या सैन्यातील लोकांचे अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि बरेच जण घाबरून, भान हरपून गेले.
यथा त्रस्यन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनिःस्वनात्। तथा शङ्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिकाः
जसा वीजेच्या गडगडाटाने सगळ्या जीवांना भीती वाटते, तशीच तुझ्या सैन्याला शंखाच्या आवाजाने फारच घाबरून गेली.
प्रसुस्रुवुः शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वशः। एवं सवाहनं सर्वमाविग्नमभवद्बलम्
सगळ्या प्राण्यांनी आणि वाहनांनी घाबरून लघवी व विष्ठा केली; त्यामुळे तुझं संपूर्ण सैन्य आणि त्याची वाहने एकदम गोंधळून गेली.
सीदन्ति स्म नरा राजञ्शङ्खशब्देन मारिष। विसंज्ञाश्चाभवन्केचित्केचिद्राजन्वितत्रसुः
राजा, शंखाच्या आवाजाने तुझे सैनिक खाली बसले; काहींना शुद्ध हरपली, तर काही फारच घाबरले.
ततः कपिर्महानादं सहभूतैर्ध्वजालयैः। अकरोद्व्यादितास्यश्च भीषयंस्तव सैनिकान्
नंतर मोठ्या माकडाने, आपल्या सोबत्यांसह आणि ध्वजांसह, मोठा गडगडाट केला, तोंड उघडून तुझ्या सैनिकांना घाबरवले.
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सह। पुनरेवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यप्रहर्षणाः
मग पुन्हा शंख, भेरी, मृदुंग आणि आणक यांच्या आवाजाने तुझे सैन्य आनंदित झाले.
नानावादित्रसंहादैः क्ष्वेडितास्फोटिताकुलैः। सिंहनादैः समुत्क्रुष्टैः समाधूतैर्महारथैः
वेगवेगळ्या वाद्यांचे आवाज, घोड्यांचे हिणहिण, टाळ्या, आणि मोठ्या रथींच्या सिंहगर्जना यांनी सैन्यात एकच गोंधळ उडवला.
तस्मिंस्तु तुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने। अतीव हृष्टो दाशार्हमब्रवीत्पाकशासनिः
त्या प्रचंड आणि भीतीदायक आवाजात, जे भित्र्यांच्या मनात अजून भीती वाढवत होते, पृथेचा पुत्र अतिशय आनंदित होऊन कृष्णाला म्हणाला.
तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परन्तप। प्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम्
शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, तुझ्या पुत्राचं सैन्य युद्धात तुटलं, पळालं, गोंधळून गेलं आणि बाणांनी फारच त्रस्त झालं.
मारुतेनेव महता मेघानीकं व्यदीर्यत। प्रकाल्यमानं तत्सैन्यं नाशकत्प्रतिवीक्षितुम्
जसा मोठा वारा ढगांच्या समूहाला फाडून टाकतो, तसंच ते सैन्य उडून गेलं आणि काहीच करू शकले नाही.
प्रतोदैश्चापकोटीभिर्हुंकारैः साधुवाहितैः। कशापार्ष्ण्यभिघातैश्च वाग्भिरुग्राभिरेव च
चाबक, धनुष्याच्या टोकांनी, मोठ्या आरोळ्यांनी, योग्य फटक्यांनी, चाबकाच्या आणि टाचा-पावलांच्या फटक्यांनी आणि कठोर शब्दांनी सैन्याला पुढे ढकललं गेलं.