तथा मम विलापानां नायं दुर्योधनः स्मरेत्। हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै
माझ्या या विलापांची दुर्योधनाला आठवणही नाही; कारण तूच सांगितलेस की भीष्म आणि द्रोण हे पुरूषसिंह मारले गेले आहेत.
तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात्। दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
विदुराने दूरदृष्टीने सांगितलेली शहाणी वचने ऐकून आणि हे फळ पाहून, माझे पुत्र आता दुःखी आहेत असे मला वाटते.
सेनां दृष्ट्वाऽभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च। शून्यान्दृष्ट्वा रथोपस्थान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
शल्य आणि अर्जुन यांनी माझी सेना हरवली, आणि रथांवर जागा रिकामी दिसत आहेत, म्हणून माझे पुत्र आता दुःखी आहेत असे मला वाटते.
हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान्। अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनञ्जयः
हिवाळ्यानंतर वाऱ्याने सुकलेले गवत जसे पेटते, तसेच धनंजय माझी सेना भस्म करत आहे.
आचक्ष्व मम तत्सर्वं कुशलो ह्यसि सञ्जय। यदोपयाताः सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषं
संजया, तू तर कुशल आहेस, म्हणून त्या दिवशी संध्याकाळी पार्थावर जे अन्याय झाले, ते सर्व मला सांग.
अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः
अभिमन्यू मारला गेला तेव्हा, मुला, तुमच्या मनात काय होते?
न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः। अपकृत्य महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः
गांडीवधारी अर्जुनाच्या रणांगणातील मोठ्या कर्तृत्वाला माझे लोक कधीच तोंड देऊ शकणार नाहीत.
किन्नुः दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत्। दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते सति
दुर्योधनाने काय केले? कर्णाने काय केले? दुःशासन आणि सुभलपुत्र शकुनी यांनी या अवस्थेत काय बोलले?
सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम सञ्जय। यद्वृत्तं तात सङ्ग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम्
संजया, माझ्या सर्व एकत्र जमलेल्या पुत्रांमध्ये, युद्धात नेमके काय घडले, जेव्हा त्यांची बुद्धी भरकटली होती, ते मला सांग.
लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः। राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः। दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
लोभाने चालणाऱ्या, रागाने भरलेल्या, राज्याची इच्छा असलेल्या आणि मोहाने अंध झालेल्या माझ्या मूर्ख मुलाने जे काही केले, ते चांगले असो वा वाईट, ते सर्व मला सांग, संजया.
यावत्तु शक्यते कर्तुमन्तरज्ञैर्जनाधिपैः। क्षत्रधर्मरतैः शूरैस्तावत्कुर्वन्ति कौरवाः
जोपर्यंत राजे, जे युक्ती जाणणारे आणि क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे आहेत, काही करू शकतात, तोपर्यंत कौरव प्रयत्न करत राहतात.
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसङ्कटम्। कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत्सर्वं शृणु तत्त्वतः
आता, हे पुरूषसिंह, कौरव आणि पांडव यांनी एकमेकांशी कसा भीषण संग्राम केला, ते सर्व सत्य सांगतो, नीट ऐक.
ते चैकसप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राश्च सैन्धवाः
सिंधू देशातील सतर हजार आणि तीन हजार शूर सैनिक तिथे होते.
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैर्विशारदैः। हस्तिनां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
मद्यधुंद, उत्तम प्रकारे शिकवलेले, कुशल स्वार असलेले, भयंकर रूपाचे, कवच घातलेले आणि भयंकर कृत्य करणारे हत्ती तिथे होते.
अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव। अग्रतः सर्वसैन्यानां योत्स्यमानो व्यवस्थितः
त्यात आणखी दीड हजार सैनिकांसह, तुझा पुत्र दुर्मर्षण सर्व सैन्यांच्या पुढे लढायला सज्ज उभा राहिला.
ततो दुःशासनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजौ। सिन्धुराजार्थसिद्ध्यर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ
मग तुझे दोन पुत्र दुःशासन आणि विकर्ण हे दोघेही, सिंधू राजाच्या विजयासाठी सैन्याच्या अगदी पुढे उभे राहिले.
दीर्घो द्वादशगव्यूतिः पश्चार्धे पञ्चविस्तृतः। व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मितः
भारद्वाजाने तयार केलेली ती रचना बारा गावांची लांबी आणि मागच्या बाजूला पाच गावांची रुंदी अशी, चक्र आणि रथासारखी होती.
नानानृपतिभिर्वीरैस्तत्रतत्र व्यवस्थितैः। रथाश्वगजपत्त्योघैर्द्रोणेन विहितः स्वयम्
द्रोणांनी स्वतः विविध शूर राजे, रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळ अशा सर्वांनी ती रचना सजवली.
पश्चार्धे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः पुनः कृतः। सूचीपद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूहः कृतः पुनः
त्या रचनेच्या मागच्या भागात पुन्हा एक कमळासारखी मांडणी केली, आणि सुईसारख्या कमळाच्या गर्भात गुप्त रचना ठेवली.
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य द्रोणो व्यवस्थितः। सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा व्यवस्थितः
अशी ही मोठी रचना मांडून द्रोण उभा राहिला; आणि त्या सुईच्या टोकावर महाबाण धरणारा कृतवर्मा उभा होता.
अनन्तरं च काम्भोजो जलसन्धश्च मारिष। दुर्योधनश्च कर्णश्च तदनन्तरमेव च
यानंतर काम्बोज आणि जलसंध, मग लगेच दुर्योधन आणि कर्ण असे पुढे उभे राहिले.
ततः शतसहस्राणि योदानानमनिवर्तिनाम्। व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्
मग शंभर हजार न डगमगणारे शूर सैनिक रथाच्या रचनेत, तिच्या तोंडाची रक्षा करत उभे होते.
तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः। जयद्रथस्ततो राजा सूचीपार्श्वे व्यवस्थितः
त्यांच्या मागे राजा मोठ्या सैन्याने वेढलेला उभा होता, आणि मग जयद्रथ राजा सुईच्या बाजूला उभा राहिला.
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थितः। नात्र तस्याभवद्भोदो जुगोपैनं ततः स्वयम्
रथाच्या रचनेच्या तोंडाशी, हे राजेंद्र, भारद्वाज उभा राहिला; तिथे त्याला काहीच भीती नव्हती, कारण तो स्वतःच त्या जागेचे रक्षण करत होता.
श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुजः। धनुर्विस्फारयन्द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तकः। `तस्य सैन्यस्य सर्वस्य नेता गोप्ता च वीर्यवान्
पांढरे कवच, वस्त्र आणि पगडी घातलेला, रुंद छातीचा आणि बलवान बाहू असलेला द्रोण, धनुष्य ताणून उभा होता, जणू रागावलेला यमराजच. तो संपूर्ण सैन्याचा नेता आणि रक्षक होता.
ताकिनं शोणहयं वेदीकृष्णाजिनध्वजम्। द्रोणस्य रथमालोक्य प्रहृष्टाः कुरवोऽभवन्
द्रोणाचा रथ, लाल घोडे, वाघाच्या कातडीचा ध्वज आणि काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचा पताका पाहून कौरव आनंदित झाले.
सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयः सुमहानभूत्। द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्
द्रोणांनी तयार केलेली, खवळलेल्या समुद्रासारखी ती रचना पाहून सिद्ध आणि चारणांच्या समूहांना मोठा आश्चर्य वाटला.
सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम्। ग्रसेद्व्यूहः क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे
पर्वत, समुद्र, वन आणि विविध लोकांनी भरलेली ती रचना, जणू संपूर्ण पृथ्वीच गिळून टाकील असे सर्व प्राण्यांना वाटले.
बहुरथमनुजाश्वपत्तिनागं प्रतिभयनिःस्वनमद्भुतानुरूपम्। अहितहृदयभेदनं महद्वै शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा
रथ, भाऊ, घोडे, पायदळ, हत्ती यांनी भरलेली, भयंकर आवाज करणारी, अद्भुत आणि योग्य अशी, शत्रूंच्या मनात भीती निर्माण करणारी ती मोठी रचना पाहून राजा आनंदला.
तयोः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते। आसन्संहृष्टरोमाणः कम्पिता गतचेतसः
त्या दोघांच्या शंखनादामुळे, हे राजाधिराज, तुझ्या सैन्यातील लोकांचे अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि बरेच जण घाबरून, भान हरपून गेले.