द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च। अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम्। त्वदर्थमब्रवं तात न जहुर्वचनानि ते
द्रोण, विकर्ण, बाहीक, कृप आणि इतर वयोवृद्ध भरतवंशीय — या सर्वांसाठी मी तुझ्या हितासाठी बोललो, पण त्यांनी माझे शब्द कधीच नाकारले नाहीत.
कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्त्वां ब्रूयादतोऽन्यथा। कृष्णो न धर्मं सञ्जह्यात्सर्वे ते हि तदन्वयाः
त्यांच्यातील कोण तुझ्याशी वेगळे बोलेल असे तुला वाटते? कृष्ण कधीच धर्म सोडणार नाही, आणि ते सर्व त्याच्याच मागे चालतात.
मयाऽपि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम्। नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः
मीही त्या वीरांना धर्मानुसार बोललो; धर्मनिष्ठ पांडव कधीच वेगळे वागणार नाहीत.
इत्यहं विलपन्सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान्। न च मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम्
असा मी वारंवार दुःखाने बोललो, पण माझा मुलगा मूढपणाने माझे ऐकला नाही, आणि काळाचा बदलही ओळखला नाही.
वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिः। उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः
जिथे भीम आणि अर्जुन आहेत, आणि वृष्णिकुळातील शूर सात्यकी आहे, पाञ्चालांचा उत्तमौज आहे, आणि जिंकता न येणारा युधामन्यु आहे—
धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः। अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः
आणि जिथे धृष्टद्युम्न हा पराक्रमी आहे, अजिंक्य शिखंडी आहे, अश्मक आणि केकय आहेत, आणि क्षत्रिय धर्म पाळणारा सौमकी आहे—
चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः। द्रौपदेया विराटश्च द्रुपदश्च महारथः
आणि जिथे चेदिराज, चेकितान, काशी राजाचा पुत्र अभिभू, द्रौपदीचे पुत्र, विराट आणि महाबळशाली द्रुपद आहेत—
यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः। क एताञ्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुः
आणि जिथे हे दोन पुरूषसिंह, म्हणजे जुडवा भावंडे, आणि मंत्रदाता मधुसूदन आहेत—या जगात कोण त्यांच्याशी लढण्याचे धाडस करील, जो जगू इच्छितो?
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्प्रसहेद्वा परान्मम। अन्यो दुर्योधनात्कार्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात्। दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम्
अर्जुन दिव्य अस्त्रांचा वापर करत असताना, दुर्योधन, कर्ण, सुभलपुत्र शकुनी आणि दुःशासन यांच्याशिवाय, त्याला तोंड देणारा पाचवा कोणीच मला दिसत नाही.
येषां वचनकृत्स स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितः। सन्नद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः
ज्यांच्या रथावर विष्वक्सेन सारथी आहे, आणि अर्जुन शस्त्रसज्ज आहे, अशा लोकांचा पराभव होणे अशक्य आहे.
तथा मम विलापानां नायं दुर्योधनः स्मरेत्। हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै
माझ्या या विलापांची दुर्योधनाला आठवणही नाही; कारण तूच सांगितलेस की भीष्म आणि द्रोण हे पुरूषसिंह मारले गेले आहेत.
तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात्। दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
विदुराने दूरदृष्टीने सांगितलेली शहाणी वचने ऐकून आणि हे फळ पाहून, माझे पुत्र आता दुःखी आहेत असे मला वाटते.
सेनां दृष्ट्वाऽभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च। शून्यान्दृष्ट्वा रथोपस्थान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
शल्य आणि अर्जुन यांनी माझी सेना हरवली, आणि रथांवर जागा रिकामी दिसत आहेत, म्हणून माझे पुत्र आता दुःखी आहेत असे मला वाटते.
हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान्। अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनञ्जयः
हिवाळ्यानंतर वाऱ्याने सुकलेले गवत जसे पेटते, तसेच धनंजय माझी सेना भस्म करत आहे.
आचक्ष्व मम तत्सर्वं कुशलो ह्यसि सञ्जय। यदोपयाताः सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषं
संजया, तू तर कुशल आहेस, म्हणून त्या दिवशी संध्याकाळी पार्थावर जे अन्याय झाले, ते सर्व मला सांग.
अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः
अभिमन्यू मारला गेला तेव्हा, मुला, तुमच्या मनात काय होते?
न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः। अपकृत्य महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः
गांडीवधारी अर्जुनाच्या रणांगणातील मोठ्या कर्तृत्वाला माझे लोक कधीच तोंड देऊ शकणार नाहीत.
किन्नुः दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत्। दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते सति
दुर्योधनाने काय केले? कर्णाने काय केले? दुःशासन आणि सुभलपुत्र शकुनी यांनी या अवस्थेत काय बोलले?
सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम सञ्जय। यद्वृत्तं तात सङ्ग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम्
संजया, माझ्या सर्व एकत्र जमलेल्या पुत्रांमध्ये, युद्धात नेमके काय घडले, जेव्हा त्यांची बुद्धी भरकटली होती, ते मला सांग.
लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः। राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः। दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
लोभाने चालणाऱ्या, रागाने भरलेल्या, राज्याची इच्छा असलेल्या आणि मोहाने अंध झालेल्या माझ्या मूर्ख मुलाने जे काही केले, ते चांगले असो वा वाईट, ते सर्व मला सांग, संजया.
यावत्तु शक्यते कर्तुमन्तरज्ञैर्जनाधिपैः। क्षत्रधर्मरतैः शूरैस्तावत्कुर्वन्ति कौरवाः
जोपर्यंत राजे, जे युक्ती जाणणारे आणि क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे आहेत, काही करू शकतात, तोपर्यंत कौरव प्रयत्न करत राहतात.
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसङ्कटम्। कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत्सर्वं शृणु तत्त्वतः
आता, हे पुरूषसिंह, कौरव आणि पांडव यांनी एकमेकांशी कसा भीषण संग्राम केला, ते सर्व सत्य सांगतो, नीट ऐक.
ते चैकसप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राश्च सैन्धवाः
सिंधू देशातील सतर हजार आणि तीन हजार शूर सैनिक तिथे होते.
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैर्विशारदैः। हस्तिनां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
मद्यधुंद, उत्तम प्रकारे शिकवलेले, कुशल स्वार असलेले, भयंकर रूपाचे, कवच घातलेले आणि भयंकर कृत्य करणारे हत्ती तिथे होते.
अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव। अग्रतः सर्वसैन्यानां योत्स्यमानो व्यवस्थितः
त्यात आणखी दीड हजार सैनिकांसह, तुझा पुत्र दुर्मर्षण सर्व सैन्यांच्या पुढे लढायला सज्ज उभा राहिला.
ततो दुःशासनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजौ। सिन्धुराजार्थसिद्ध्यर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ
मग तुझे दोन पुत्र दुःशासन आणि विकर्ण हे दोघेही, सिंधू राजाच्या विजयासाठी सैन्याच्या अगदी पुढे उभे राहिले.
दीर्घो द्वादशगव्यूतिः पश्चार्धे पञ्चविस्तृतः। व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मितः
भारद्वाजाने तयार केलेली ती रचना बारा गावांची लांबी आणि मागच्या बाजूला पाच गावांची रुंदी अशी, चक्र आणि रथासारखी होती.
नानानृपतिभिर्वीरैस्तत्रतत्र व्यवस्थितैः। रथाश्वगजपत्त्योघैर्द्रोणेन विहितः स्वयम्
द्रोणांनी स्वतः विविध शूर राजे, रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळ अशा सर्वांनी ती रचना सजवली.
पश्चार्धे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः पुनः कृतः। सूचीपद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूहः कृतः पुनः
त्या रचनेच्या मागच्या भागात पुन्हा एक कमळासारखी मांडणी केली, आणि सुईसारख्या कमळाच्या गर्भात गुप्त रचना ठेवली.
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य द्रोणो व्यवस्थितः। सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा व्यवस्थितः
अशी ही मोठी रचना मांडून द्रोण उभा राहिला; आणि त्या सुईच्या टोकावर महाबाण धरणारा कृतवर्मा उभा होता.