अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम्। नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे
जो वडीलधाऱ्यांच्या आज्ञेत रमणारा आणि नम्रतेत कुशल आहे, तो आज मला दिसला नाही, तर माझ्या हृदयाला कशी शांती मिळेल?
सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः। भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः
जो वीर नेहमीच उत्तम शय्येवर झोपायचा, तोच आता नक्कीच जमिनीवर, अनाथासारखा, पडला आहे, जरी तो रक्षणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ होता.
शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः। तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः
पूर्वी ज्याच्या झोपेवेळी श्रेष्ठ स्त्रिया सेवेसाठी असायच्या, तोच आज त्याच्या शरीरापासून दूर झालेल्या, अशुभ स्त्रियांच्या संगतीत आहे.
यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः। बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनैः
जो पूर्वी सुत, मागध आणि स्तुतिगायकांनी झोपेतून उठवला जायचा, त्याला आज नक्कीच जंगली प्राण्यांच्या भीषण आवाजांनी जाग येत असेल.
छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम्। नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणुः करिष्यति
छत्राच्या सावलीत वाढलेलं त्याचं सुंदर चेहरा, आज रणभूमीच्या धुळीने नक्कीच माखून जाईल.
हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने। भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्
अरे बापरे, माझ्या मुलाला नेहमी वडिलांना पाहण्याची ओढ होती, पण दुर्दैवाने आज काळ त्याला माझ्यापासून जबरदस्तीने दूर नेत आहे.
सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः। स्वभाभिर्मोहिता रम्या त्वयाऽत्यर्थं विराजते
यमाचा तो लोक, जे सत्कर्म करणाऱ्यांचा मार्ग आहे, आता तुझ्या तेजामुळे अधिकच उजळून गेला असावा.
नूनं वैवस्वतश्च त्वां वरुणश्च प्रियातिथिम्। शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्
नक्कीच, वैवस्वत, वरुण, इंद्र आणि कुबेर यांनी तुला, जो अजून लहान आणि कोमल आहेस, प्रिय पाहुणा म्हणून सन्मान दिला असेल.
एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वगिग्यथा। दुःखेन महताऽविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत
अशा अनेक प्रकारे हंबरडा फोडत, वाऱ्याने फाटलेल्या होडीसारखा, मोठ्या दुःखाने भरून, त्याने युधिष्ठिराला विचारले.
कथं त्वयि च भीमे च धृष्टद्युम्ने च जीवति। सात्यके शक्रविक्रान्ते सौभद्रो निहतः परैः
तू, भीम, धृष्टद्युम्न आणि इंद्रासारखी शौर्य असलेला सात्यकी जिवंत असताना, शत्रूंनी सुभद्रेचा मुलगा कसा मारला?
कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां कुरुनन्दन। स्वर्गतोऽभिमुखः सङ्ख्ये युध्यमानो नरर्षभैः
कुरुवंशाच्या आनंदा, अभिमन्यूने शत्रूंना पराभूत करून, रणांगणात वीरांसमोर लढता लढता स्वर्ग गाठला का?
स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः। असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम्
नक्कीच, त्या अनेक बलवान वीरांशी एकटा लढताना, मदतीची आस धरून, त्याने मला आठवलेच असावे.
पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम्। इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्भुवि पातितः
तीरांनी छिन्नविछिन्न होत असताना, तो मुलगा 'बाबा, लवकर या!' असे हाक मारत, दुःखाने ओरडत असतानाच, क्रूर शत्रूंनी त्याला भूमीवर पाडले असावे.
अथवा मत्प्रसूतः स स्वस्रीयो माधवस्य च। सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमर्हति
किंवा, माझा स्वतःचा मुलगा, माधवाचा भाचा आणि सुभद्रेत जन्मलेला असल्याने, त्याने असे बोलणेही शक्य नव्हते.
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम। अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते
खरंच, माझं हृदय वज्रासारखं कठोर असावं, कारण लांब हाताचा, लाल डोळ्यांचा माझा मुलगा दिसत नाही तरीही ते तुटत नाही.
कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिनः। स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान्
माझ्या मुलावर, जो वासुदेवाचा भाचा आणि अजून लहान असला तरी मोठा धनुर्धारी आहे, त्या क्रूर वीरांनी, जे बाणांनी मर्म भेदू शकतात, बाण कसे सोडले?
यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति। उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति
जो नेहमी आनंदाने मला भेटायचा, कधीही खचायचा नाही, आणि शत्रूंना हरवून परतायचा, तो आज मला का दिसत नाही?
नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः। शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः
नक्कीच, तो रक्ताने माखून, भूमीवर पडलेला आहे, त्याचे शरीर जणू सूर्य आकाशातून खाली पडल्यासारखे पृथ्वीला शोभा देत आहे.
सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम्। रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनङ्क्षति
मला सुभद्रेची खूप काळजी वाटते, कारण रणभूमी सोडून न पळणारा तिचा मुलगा मारला गेला हे ऐकून, ती शोकाने पार हरवून जाईल.
सुभद्रा वक्ष्यते किं मामबिमन्युमपश्यती। द्रौपदीं चैव दुःखार्तां किं वा वक्ष्यामि तामहम्
सुभद्रा अभिमन्यूला न पाहता मला काय म्हणेल? आणि दुःखाने व्याकुळ असलेल्या द्रौपदीला मी काय सांगू?
वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति। सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम्
खरंच, माझं हृदय वज्रासारखं कठोर असावं, कारण दुःखाने कृश झालेली, रडणारी सून पाहूनही ते तुटत नाही.
हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः। युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्
धृतराष्ट्राच्या मुलांचा आनंदातला सिंहगर्जना मी ऐकला आहे, आणि युयुत्सूनेही कृष्णाला वीरांचे काय झाले ते सांगितले आहे.
अशक्नुवन्तः पार्थस्य बालं हत्वा महाबलम्। किं न लज्जन्त्यधर्मज्ञाः पार्थिवा दृश्यतां बलम्
पार्थाचा बलवान मुलगा जिंकता न आल्यामुळे, त्यांनी एका तरुणाचा वध केला; धर्माची जाणीव नसलेल्या त्या राजांना लाज वाटत नाही का? चला, त्यांचं खरं बळ पाहूया.
किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे। सिंहवन्नदथ प्रीताः शोककाल उपस्थिते
केशव आणि अर्जुन यांच्यावर युद्धात अन्याय करून, दु:खाचा काळ आल्यावर तुम्ही सिंहासारखे गर्जना करणार का?
आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः। अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम्
तुमच्या पापी कृत्याचं फळ लवकरच तुम्हाला मिळेल; कारण मोठा अन्याय केल्यावर त्याचं फळ फार काळ थांबत नाही.
इति तान्परिभाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः। अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः
असं म्हणत, त्या बुद्धिमान वैश्यपुत्राने त्यांना फटकारलं आणि राग व दु:खाने भरून, शस्त्र टाकून तिथून निघून गेला.
किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम। अधक्ष्यं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्महारथान्
कृष्णा, हे तू मला युद्धात का सांगितलं नाहीस? मी त्या क्रूर महायोध्यांना तिथेच जाळून टाकलं असतं.
पुत्रशोकार्दितं पार्थं ध्यायन्तं साश्रुलोचनम्। निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्। मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या, डोळ्यात अश्रू असलेल्या आणि विचारात हरवलेल्या पार्थाला वासुदेवाने आवरलं आणि स्वतःही तीव्र दु:खात असून, 'असं करू नकोस' असं सांगितलं.
सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम्। क्षत्रियाणां विशेषेण येषां नः शस्त्रजीविका
हेच खऱ्या शूर, परत न फिरणाऱ्या योद्ध्यांचा मार्ग आहे; विशेषतः आमच्यासारख्या शस्त्रावर जगणाऱ्या क्षत्रियांना.
एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्। विहिता सर्वशास्त्रज्ञैर्गतिर्मतिमतां वर
शूर आणि परत न फिरणाऱ्या योद्ध्यांसाठी, हेच सर्व शास्त्रज्ञांनी ठरवलेलं अंतिम गंतव्य आहे, हे विद्वानांमधील श्रेष्ठा.