तेषु यज्ञेष्वम्बरीषो दक्षिणामत्यकालयत्। राज्ञां शतसहस्राणि दशप्रयुतयाजिनाम्
त्या यज्ञांत अंबरिषाने अमाप दान दिले; शेकडो हजारो राजे आणि दहा लाख यज्ञ करणारे उपस्थित होते.
हिरण्यकवचान्सर्वाञ्श्वेतच्छत्रप्रकीर्णकान्। हिरण्यस्यन्दनारूढान्सानुयात्रपरिच्छादान्
सर्वजण सोन्याच्या कवचात, पांढऱ्या छत्रांनी सजलेले, सोन्याच्या रथांवर बसलेले आणि आपल्या सेवकांसह होते.
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्। मूर्धाभिषिक्तांश्च नृपान्राजपुत्रशतानि च
यज्ञ करताना त्याने अमाप दान दिले; अभिषिक्त राजे आणि शेकडो राजपुत्रांना सन्मानित केले.
स दण्डकोशनिचयान्ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत। नैवं पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे
त्याने ब्राह्मणांसाठी मोठ्या प्रमाणात दंड आणि धनाचा साठा केला; पूर्वीच्या लोकांनी असे केले नाही आणि पुढेही कोणी करणार नाही.
यदम्बरीषो नृपतिः करोत्यमितदक्षिणः। इत्येवमनुमोदन्ते प्रीता यस्य महर्षयः
राजा अंबरिष जे काही करतो, अमाप दान देतो—त्यावर आनंदी ऋषी समाधानाने अनुमोदन करतात.
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः। अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्
सृंजय जर मरण पावला, राजन, तरी तुझ्याकडे चार जण अधिक भाग्यवान आहेत; तुझा पुत्र तुझ्यापेक्षा पुण्यवान आहे—म्हणून त्यासाठी दुःखी होऊ नकोस. जो यज्ञ करत नाही किंवा दान देत नाही, त्याला 'श्वेत' म्हणजेच अयोग्य असे म्हणतात.
सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा य इमां प्रमिशर्कराम्। विप्रेभ्यः प्राददद्राजा सोऽश्वमेधे महामखे
राजाने पृथ्वीला जणू साखरेसारखी सोन्याची करून, ती ब्राह्मणांना अश्वमेधाच्या महान यज्ञात दिली.
जाम्बूनदमया यूपाः सर्वे रत्नपरिच्छदाः। गयस्यासन्समृद्धास्तु सर्वभूतमनोहराः
सर्व यज्ञस्तंभ जांभू सोन्याचे, रत्नांनी सजलेले होते; गायाचे यज्ञ अत्यंत समृद्ध आणि सर्व जीवांना आकर्षक होते.
सर्वकामसमृद्धं च प्रादादन्नं गयस्तदा। ब्राह्ममेभ्यः प्रहृष्टेभ्यः सर्वभूतेभ्य एव च
त्या वेळी गायाने ब्राह्मणांना आणि सर्व जीवांना सर्व इच्छांनी परिपूर्ण असे अन्न दिले.
ससमुद्रवनद्वीपनदीनदवनेषु च। नगरेषु च राष्ट्रेषु दिवि व्योम्नि च येऽवसन्
समुद्र, वन, बेट, नद्या, वाळवंट, नगरे, राज्ये, आकाश आणि स्वर्गात जे राहतात त्यांनाही ते अन्न मिळाले.
भूतग्रामाश्च विविधाः सन्तृप्ता यज्ञसम्पदा। गयस्य सदृशो यज्ञो नास्त्यन्य इति तेऽब्रुवन्
विविध जीवसमूह यज्ञसंपत्तीने तृप्त झाले; त्यांनी म्हटले, 'गायाच्या यज्ञासारखा दुसरा कोणताही यज्ञ नाही.'
षट्त्रिंशद्योजनायामा त्रिंशद्योजनमायता। पश्चात्पुरश्चतुर्विंशद्वेदी ह्यासीद्धिरण्मयी
छत्तीस योजन लांब, तीस योजन रुंद, मागे आणि पुढे चोवीस योजन—अशी सोन्याची वेदी होती.
गयस्य यजमानस्य मुक्तावज्रमणिस्तृता। प्रादात्स ब्राह्मणेभ्योऽथ वासांस्याभरणानि च
गय या यज्ञ करणारा होता, त्याने ब्राह्मणांना मोती, हिरे, मौल्यवान रत्नं, तसेच वस्त्रं आणि दागिने दिली.
यथोक्ता दक्षिणाश्चान्या विप्रेभ्यो भूरिदक्षिणः। यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः
तो फार उदार होता, त्याने ब्राह्मणांना ठरवलेल्या दक्षिणा दिल्या, जिथे पंचवीस डोंगराएवढं उरलेलं अन्न होतं.
कुल्याश्च क्षीरवाहिन्यो रसानां चापभवंस्तदा। वस्त्राभरणगन्धानां शारयश्च पृथग्विधाः
तेथे दूध वाहणाऱ्या ओढ्या होत्या, विविध रसांचे साठे होते, आणि वेगवेगळ्या प्रकारची वस्त्रं, दागिने, सुवासिक वस्तूंचे साठे होते.
यस्य प्रभावाच्च गयस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। वटश्चाक्षय्यकरणः पुण्यं ब्रह्मसरश्च तत्
त्याच्या सामर्थ्यामुळे गयाचं नाव तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झालं; अक्षय्य देणारा वड आणि पवित्र ब्रह्मसरोवर हे सुद्धा त्याच्यामुळे आहेत.
स चेन्ममार स़ञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः। अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्
तो जर मेला असता, संजय, तर तुला चारपट जास्त पुण्य लाभलं असतं; तो पुत्रापेक्षा जास्त पुण्यवान आहे, म्हणून आपल्या मुलासाठी दुःख करू नकोस. जो यज्ञ करत नाही किंवा दक्षिणा देत नाही त्याला 'श्वेत' म्हणजेच अपात्र, असं म्हणतात.
व्यक्तं वस्वोकसारेयमित्युचुस्तत्र विस्मिताः। साङ्कृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमतिथिर्वसेत्
तेव्हा सर्वजण आश्चर्यचकित होऊन म्हणाले, 'हे नक्कीच वसूंनी वास केलेलं स्थान आहे.' रंतिदेवाच्या घरी ज्या रात्री पाहुणा थांबला, त्या रात्री सर्व काही पूर्ण झालं.
आलभ्यन्त तदा गावः सहस्राण्येकविंशतिः। तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः
त्या वेळी एकवीस हजार गायी आणल्या गेल्या; तेथे स्वयंपाक करणारे, सुंदर रत्नजडित कुंडले घातलेले, मोठ्याने हाक मारू लागले.
सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा। रन्तिदेवस्य यत्किञ्चित्सौवर्णमभवत्तदा
आज मांस न खाता भरपूर सूप खा; पूर्वीप्रमाणे नाही. रंतिदेवाकडे जे काही सोनं होतं, ते सर्व दिलं गेलं.
तत्सर्वं वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत। प्रत्यक्षं तस्य हव्यानि प्रतिगृह्णन्ति देवताः
त्या यज्ञातलं सर्व काही ब्राह्मणांना वाटलं गेलं आणि तेच देवांना अर्पण झालं असं मानलं गेलं; देवतांनी त्याच्या समोरच त्याच्या हव्या स्वीकारल्या.
कव्यानि पितरः काले सर्वकामान्द्विजोत्तमाः। स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पितरांना योग्य वेळी पिंड अर्पण केले गेले; श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सर्व इच्छित वस्तू मिळाल्या. तो जर मेला असता, सृंजय, तर तुला चारपट जास्त पुण्य लाभलं असतं.
पुत्रात्पुण्डतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः। अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्
तो तुला पुत्रापेक्षा जास्त पुण्यवान आहे, म्हणून आपल्या मुलासाठी दुःख करू नकोस. जो यज्ञ करत नाही किंवा दक्षिणा देत नाही त्याला 'श्वेत' म्हणजेच अपात्र, असं म्हणतात.
अलभन्ती परित्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत। कृताञ्जलिपुटा राजन्पूज्यं लोकैस्त्रिभिस्तदा
तिला कुठेही संरक्षण मिळालं नाही, म्हणून ती वेण्याकडे आली; दोन्ही हात जोडून, राजन, तिला तिन्ही लोकांनी सन्मान दिला.
उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं कर्तुमर्हसि। कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना
ती म्हणाली, 'स्त्रीहत्या करणे हे अधर्म आहे, तू असं करू नकोस. माझ्याशिवाय, राजन, तू प्रजेला कसा सांभाळशील?'
एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा। एकं प्राणान्बहून्वापि प्राणिनां नास्ति पातकं
कोणी एकाच कारणासाठी, स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यासाठी, एक किंवा अनेक जीव मारले, तरी त्याला पाप लागत नाही.
यस्मिंस्तु निहते भद्रे बहवः सुखमेधते। तस्मिन्हते त्वधं नास्ति पातकं नोपभुज्यते
हे शुभे, ज्या वेळी एकाचा मृत्यू अनेकांना सुख देतो, त्या वेळी त्या मारण्यात पाप नाही, आणि दोषही लागत नाही.
सोऽहं पालनिमित्तं त्वां बधिष्यामि वसुंधरे। यदि चेद्वचनादद्य न करिष्यसि मे प्रियम्
म्हणून, पृथ्वी, मी तुझं रक्षण करण्यासाठी तुला मारणार आहे, जर तू आज माझ्या आज्ञेनुसार मला हवे ते केलं नाहीस.
त्वां निहत्य तु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम्। आत्मानं प्रथयित्वाऽहं प्रजा धारयिता स्वयं
माझ्या आज्ञेपासून दूर वळून, तुला बाणाने मारून, मी स्वतःच आपली कीर्ती वाढवेन आणि प्रजेला सांभाळीन.
सुखं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे। स़ञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि वसुन्धरे
माझं बोलणं ऐकून, धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पृथ्वी, नेहमी प्रजेला जिवंत ठेव; कारण तू हे करू शकतेस.