स राजा प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वितः। शोचन्नहनि रात्रौ च नालभत्सुखमात्मनः
त्या राजाने त्याचे अंत्यसंस्कार करून, शोकाने व्याकुळ होऊन, दिवस-रात्र दुःख करत राहिला आणि स्वतःला कुठेच शांती मिळाली नाही.
तस्य शोकं विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम्। आजगामाथ देवर्षिर्नारदोऽस्य समीपतः
त्याच्या पुत्रवियोगातून आलेला शोक जाणून, मग देवर्षी नारद त्याच्या जवळ आले.
स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिसत्तमम्। पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत्तदा
तो पुण्यशाली राजा, श्रेष्ठ देवर्षीला पाहून, योग्य रीतीने त्याचे स्वागत करून, आपली कथा सांगू लागला.
तस्य सर्वं समाचष्ट यथावृत्तं युधिष्ठिर। शत्रुभिर्विजयं सङ्ख्ये पुत्रस्य च वधं तथा
त्याने नारदाला सर्व काही जसे घडले तसे सांगितले, युधिष्ठिरा—आपल्या पुत्राचा युद्धातील विजय आणि शत्रूंच्या हातून झालेला मृत्यूही.
मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युतिः। शत्रुभिर्बहुभिः सङ्ख्ये पराक्रम्य हतो बली
माझा पुत्र मोठ्या पराक्रमाचा, इंद्र-विष्णूइतका तेजस्वी, पण अनेक शत्रूंनी युद्धात त्याचा वध केला, जरी तो बलवान होता.
शृणु मे प्राणिनां चापि मृत्युः प्रभवते किल। क एष मृत्युर्भगवन्किंवीर्यबलपौरुषः। एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं मतिमतां वर
माझ्याकडून ऐक, सर्व जीवांवर मृत्यूचाच अधिकार असतो. हे भगवन्, हा मृत्यू कोण आहे? त्याची शक्ती, बळ आणि पराक्रम काय आहेत? हे ज्ञानी श्रेष्ठ, मला हे खरेखुरे ऐकायचे आहे.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदो वरदः प्रभुः। आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं महत्
त्याची ही वाणी ऐकून, वरदायी आणि सामर्थ्यशाली नारदाने त्याला पुत्रशोक दूर करणारी ही मोठी कथा सांगितली.
शृणु राजन्महाबाहो आख्यानं बहुविस्तरम्। यथावृत्तं श्रुतं चैव मयाऽपि वसुधाधिप
हे महाबाहु राजन, जशी घडली आणि जशी मी ऐकली, ती सविस्तर कथा तू ऐक.
प्रजाः सृष्टा तदा ब्रह्मा आदिसर्गे पितामहः। असंहृतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं प्रभुः
सृष्टीच्या आरंभी, पितामह ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; पण हे विश्व अनियंत्रित आहे असे पाहून, त्या प्रभूने विचार केला.
तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव। चिन्तयन्न ह्यसौ देव संहारं वसुधाधिप
त्याच्या मनात संहाराबद्दल विचार आला, हे राजन; तो देव, संहार कसा करावा याचा विचार करू लागला.
तस्य रोषान्महाराज मुखेभ्योऽग्निरजायत। तेन सर्वा दिशो व्याप्ताः सान्तर्देशा दिधक्षता
त्याच्या रागाने, हे महराजा, त्याच्या तोंडातून अग्नी उत्पन्न झाला; त्या अग्नीने सर्व दिशा आणि त्यामधील जागाही जळवायला व्यापून टाकल्या.
ततो दिवं भुवं चैव ज्वालामालासमाकुलम्। चारचरं जगत्सर्वं ददाह भगवान्प्रभुः
मग त्या भगवंताने आकाश आणि पृथ्वी ज्वाळांच्या माळांनी भरून, सर्व चराचर जग जाळून टाकले.
ततो हतानि भूतानि चराणि स्थावराणि च। महता क्रोधवेगेन त्रासयन्निव वीर्यवान्
मग त्या महाशक्तीच्या प्रचंड रागामुळे, त्याने सर्व जंगम आणि स्थावर जीवांना घाबरवून नष्ट केलं.
ततो रुद्रो जटी स्याणुर्निशाचरपतिर्हरः। जगाम शरणं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्
तेव्हा जटा असलेले, निशाचरांचे स्वामी, हर या रुद्राने, परमेश्वर ब्रह्मदेव यांच्या शरण गेला.
तस्मिन्नापतिते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया। अब्रवीत्परमो देवो ज्वलन्निव महामुनिः
शिवाजवळ आलेल्या त्या वेळी, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या त्या परमेश्वराने, मोठ्या ऋषीसारखे बोलले.
किं कर्म कामं कामार्ह कामाज्जातोऽसि पुत्रक। करिष्यामि प्रियं सर्वं ब्रूहि स्थाणो यदिच्छसि
काय काम, कोणती इच्छा, काय अपेक्षा आहे रे मुला, म्हणून तू आला आहेस? स्थाणू, तुला जे हवे ते सांग, मी तुझ्या आवडीचं सर्व काही करीन.
उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तथा। प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यो गोभ्योनारी महात्मनः
त्याने रागातून उत्पन्न झालेली ती ज्वाळा मागे घेत असताना, सर्व लोकांमधून आणि गायींतून, एक महान आत्मा असलेली स्त्री प्रकट झाली.
कृष्णरक्ता तथा पिङ्गा रक्तजिह्वास्यलोचना। कुण्डलाभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तप्तभूषणा
ती काळी, लाल आणि पिंगट रंगाची होती, तिची जीभ, तोंड आणि डोळे लाल होते; दोन तापलेल्या कुंडलांनी आणि तेजस्वी दागिन्यांनी ती सजलेली होती, राजन.
सा निःसृत्य तथा खेभ्यो दक्षिणां दिशमाश्रिता। स्मयमाना च साऽवेक्ष्य देवौ विश्वेश्वरावुभौ
ती त्या आकाशातून बाहेर पडून, दक्षिण दिशेला गेली; हसत-हसत तिने दोन्ही विश्वेश्वरांकडे पाहिलं.
तां तु तत्र तदा देवीं ब्रह्मा लोकपितामहः। उक्तवान्मधुरं वाक्यं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः'। मृत्यो इति महीपाल जहि चेमाः प्रजा इति
तेव्हा त्या ठिकाणी, ब्रह्मदेव, लोकांचे पितामह, त्या देवीला गोड शब्दांनी पुन्हा पुन्हा समजावत म्हणाले, 'मृत्यू, या सगळ्या प्राण्यांचा नाश कर.'
त्वं हि संहारबुद्ध्याऽथ प्रादुर्भूता रुषो मम। तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजाः सजडपण्डिताः
'तू माझ्या रागातून संहाराच्या हेतूने प्रकट झाली आहेस; म्हणून सर्व जड आणि बुद्धिमान प्राणी तू नष्ट कर.'
अविशेषेण चैव त्वं प्रजाः संहर भामिनि। मम त्वं हि नियोगेन ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यासि
'कसलाही भेद न करता, हे सुंदर स्त्री, सर्व प्राण्यांचा नाश कर; माझ्या आज्ञेने तुला श्रेष्ठ कल्याण मिळेल.'
एवमुक्ता तु सा तेन मृत्युः कमललोचना। प्रारुदद्भृशसंविग्ना प्रापतन्नश्रुबिन्दवः
त्यांच्या या शब्दांनी, कमळासारख्या डोळ्यांची मृत्यू खूपच व्याकुळ झाली आणि रडू लागली; तिच्या डोळ्यांतून अश्रू गळू लागले.
पाणिभ्यां प्रतिजग्राह तान्यश्रूणि पितामहः। सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयत्तदा
पितामह ब्रह्मदेवांनी त्या अश्रूंना आपल्या हातांनी उचलले, सर्व जीवांच्या हितासाठी, आणि त्या वेळी तिला धीर दिला.
सप्तगङ्गासु सा पुण्या कन्या वेतसकेषु च। तपोविशेषैर्बहुभिः कर्षयद्देहमात्मनः
सात गंगा आणि वेतसाच्या वनांत, त्या पवित्र कन्येने अनेक कठोर तपांनी आपलं शरीर क्षीण केलं.
ततो गत्वा तु सा गङ्गां महामेरुं च केवलम्। तस्थौ चाश्मेव निश्चेष्टा प्राणायामपरायणा
मग ती गंगेकडे आणि एकटीच महा मेरू पर्वतावर गेली, आणि दगडासारखी स्थिर राहून, प्राणायामात मग्न झाली.
पुनर्हिमवतो मूर्ध्नि यत्र देवाः पुराऽयजन्। तत्राङ्गुष्ठेन सा तस्थौ निखर्वंल परमा शुभा
पुन्हा हिमालयाच्या शिखरावर, जिथे पूर्वी देवांनी यज्ञ केला होता, तिथे ती अत्यंत तेजस्वी आणि शुभ्र, अंगठ्यावर उभी राहिली.
पुष्करेष्वथ गोकर्णे नैमिषे मलये तथा। अकर्शयत्स्वकं देहं नियमैर्मानसप्रियैः
पुष्कर, गोकर्ण, नैमिष आणि मलय या ठिकाणी, तिने मनाप्रमाणे प्रिय असलेल्या नियमांनी आपलं शरीर तपाने क्षीण केलं.
अनन्यदेवता नित्यं दृढभक्ता पितामहे। तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास धर्मतः
नेहमी एकनिष्ठ राहून, पितामह ब्रह्मदेवांवर दृढ भक्ती ठेवून, तिने त्यांची उपासना केली आणि धर्माने त्यांना संतुष्ट केलं.
ततस्तामब्रवीत्प्रीतो लोकानां प्रभवोऽव्ययः। सौम्येन मनसा राजन्प्रीतः प्रीतमनास्तदा
मग सर्व लोकांचे अविनाशी अधिपती, प्रसन्न मनाने, सौम्यपणे त्या कन्येला म्हणाले, 'राजा, मी तुझ्यावर खूप आनंदी आहे.'