क्रुद्धाशीविषसङ्काशान्सुकुमारान्सुखोचितान्। एकेन निहतान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनोऽभवत्
क्रोधी सर्पासारखे, नाजूक आणि सुखात वाढलेले ते तरुण एकाने मारलेले पाहून दुर्योधन घाबरला.
रथिनः कुञ्जरानश्वान्पदातींश्चावमर्दितान्। दृष्ट्वा दुर्योधनः क्षिप्रमुपायात्तममर्षितः
रथी, हत्ती, घोडे आणि पायदळ असे सर्व चिरडलेले पाहून दुर्योधन संतापून लगेच त्याच्याकडे गेला.
तयोः क्षणमिवापूर्वः सङ्ग्रामः समपद्यत। अथाभवत्ते विमुखः पुत्रः शरशताहतः
त्यांच्यात एक अद्भुत असा क्षणभर युद्ध घडला; मग राजपुत्र शेकडो बाणांनी जखमी होऊन मागे वळला.
अश्रद्धेयमिवाश्चर्यं सौभद्रस्याथ विक्रमम्। किन्तु नात्यद्भुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रयः
सौभद्राचं शौर्य इतकं अद्भुत होतं की ते ऐकायला अविश्वसनीय वाटावं; पण ज्यांचं आश्रय धर्म आहे, त्यांना हे काही विशेष वाटत नाही.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अकम्पनस्य कथितं नारदेन पुरा नृप
इथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते, राजन, जी नारदाने पूर्वी अकंपनाची सांगितली होती.
स चापि राजा राजेन्द्र पुत्रव्यसनमुत्तमम्। अप्रसह्यतमं लोके प्राप्तवानिति नः श्रुतम्
तो राजा, राजाधिराज, पुत्रशोकाचा सर्वात मोठा आणि सहन करायला कठीण असा दु:ख अनुभवला, असं आपण ऐकलं आहे.
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि मृत्योः प्रभवमुत्तमम्। ततस्त्वं मोक्ष्यसे दुःखात्स्नेहबन्धनसंश्रयात्
आता मी तुला मृत्यूचा सर्वश्रेष्ठ उगम सांगतो; त्यानंतर तू स्नेहाच्या बंधनातून आणि दु:खातून मुक्त होशील.
समस्तपापराशिघ्नं शृणु कीर्तयतो मम। धन्यमाख्यानमायुष्यं शोकघ्नं पुष्टिवर्धनम्
सर्व पापांचा नाश करणारी, भाग्य देणारी, आयुष्य वाढवणारी, दु:ख घालवणारी आणि बळ वाढवणारी ही कथा मी सांगतोय, ऐक.
पवित्रमरिसङ्घघ्नं पङ्गलानां च मङ्गलम्। यथैव वेदाध्ययनमुपाख्यानमिदं तथा
ही कथा पवित्र आहे, शत्रूंचा नाश करणारी आणि दुःखी लोकांसाठी मंगलकारी आहे; जशी वेदाध्ययन पवित्र, तशीच ही गोष्टही आहे.
श्रवणीयं महाराज प्रातर्नित्यं नृपोत्तमैः। पुत्रानायुष्मतो राज्यमीहमानैः श्रियं तथा
हे महराजा, ही कथा रोज सकाळी श्रेष्ठ राजांनी ऐकावी, ज्यांना दीर्घायुषी पुत्र, राज्य आणि श्री मिळवायची इच्छा आहे.
पुरा कृतयुगे तात आसीद्राजा ह्यकम्पनः। स शत्रुवशमापन्नो मध्ये सङ्ग्राममूर्धनि। `योधयामास बलवान्बद्धश्चासीदकम्पनः
पूर्वी कृतयुगात, तात, अकंपन नावाचा राजा होता; तो युद्धाच्या मध्यभागी शत्रूंच्या ताब्यात गेला आणि बांधला गेला.
तस्य पुत्रो हरिर्नाम नारायणसमो बले। श्रीमान्कृतास्त्रो मेधावी युधि शक्रोपमो बली
त्याचा पुत्र हरि नावाचा, नारायणासारखा बलवान, तेजस्वी, शस्त्रविद्येत निपुण, बुद्धिमान आणि युद्धात इंद्रासारखा पराक्रमी होता.
स दृष्ट्वा पितरं युद्धे तदवस्थं महाद्युतिः। अचिन्तयित्वा मरणं शत्रुमध्यं ततोऽविशत्
युद्धात वडिलांची ती अवस्था पाहून, त्या तेजस्वी हरिने मृत्यूची पर्वा न करता शत्रूंच्या मध्यात प्रवेश केला.
स शत्रुभिः परिवृतो बहुधा रणमूर्धनि। योधयामास तान्सर्वान्सर्वास्त्रकुशलो बली
लढाईच्या गडद प्रसंगी चारही बाजूंनी शत्रूंनी वेढले असतानाही, तो सर्व शस्त्रांत पारंगत आणि बलवान असल्याने सर्वांशी शौर्याने लढला.
वर्षन्बाणसहस्राणि शत्रुष्वमितविक्रमः। पदातिरथनागाश्वान्प्रममाथ महाबलः
अमित शौर्य असलेल्या त्याने आपल्या शत्रूंवर हजारो बाणांचा वर्षाव केला आणि आपल्या मोठ्या बळाने पायदळ, रथ, हत्ती आणि घोडे यांना चिरडून टाकले.
स शरैराचितश्चक्रैर्गदाभिर्मुसलैरपि। मृद्गन्रथसहस्राणि पदातीन्वाजिवारणान्
तो बाणांनी झाकला गेला, चाकं, गदा आणि मुसळ यांच्या आघातांनी त्याने हजारो पायदळ, रथ, घोडे आणि हत्तींचा नाश केला.
परानीकं विभिद्याजौ मोक्षयित्वा च तं नृपम्। पुनरेवाकरोद्युद्धं शत्रुमध्यगतो बली
युद्धात शत्रूंच्या फौजेतून वाट काढून त्या राजाला सोडून दिल्यावर, तो बलवान पुन्हा शत्रूंच्या मध्ये उभा राहून युद्ध करू लागला.
ततस्ते रथिनः सर्वे समेत्य पुनराहवे। जघ्नुस्तं परिवार्यैकं तोमरैरिव कुञ्जरम्
मग सर्व रथी पुन्हा एकत्र येऊन रणभूमीत त्याला एकट्याला वेढून, जणू हत्तीवर भाले चालवावेत तसे त्याच्यावर भाले फेकू लागले.
स कर्म दुष्करं कृत्वा सङ्ग्रामे शत्रुतापनः। शत्रुभिर्निहतः सङ्ख्ये पृतानायां युधिष्ठिर
शत्रूंना त्रास देणाऱ्या त्याने हे कठीण कृत्य करूनही, युद्धात शत्रूंच्या हातून, सैन्यातच, युधिष्ठिरा, मारला गेला.
द्विषद्भिर्निहतं दृष्ट्वा प्रियं पुत्रमकम्पनः। अमर्षजनितक्रोध आहवात्सहसाऽऽगतः
शत्रूंनी प्रिय पुत्राचा वध झाल्याचे पाहून, तो स्थिर मनाचा राजा, रागाने भरून, अचानक युद्धात उतरला.
स राजा प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वितः। शोचन्नहनि रात्रौ च नालभत्सुखमात्मनः
त्या राजाने त्याचे अंत्यसंस्कार करून, शोकाने व्याकुळ होऊन, दिवस-रात्र दुःख करत राहिला आणि स्वतःला कुठेच शांती मिळाली नाही.
तस्य शोकं विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम्। आजगामाथ देवर्षिर्नारदोऽस्य समीपतः
त्याच्या पुत्रवियोगातून आलेला शोक जाणून, मग देवर्षी नारद त्याच्या जवळ आले.
स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिसत्तमम्। पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत्तदा
तो पुण्यशाली राजा, श्रेष्ठ देवर्षीला पाहून, योग्य रीतीने त्याचे स्वागत करून, आपली कथा सांगू लागला.
तस्य सर्वं समाचष्ट यथावृत्तं युधिष्ठिर। शत्रुभिर्विजयं सङ्ख्ये पुत्रस्य च वधं तथा
त्याने नारदाला सर्व काही जसे घडले तसे सांगितले, युधिष्ठिरा—आपल्या पुत्राचा युद्धातील विजय आणि शत्रूंच्या हातून झालेला मृत्यूही.
मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युतिः। शत्रुभिर्बहुभिः सङ्ख्ये पराक्रम्य हतो बली
माझा पुत्र मोठ्या पराक्रमाचा, इंद्र-विष्णूइतका तेजस्वी, पण अनेक शत्रूंनी युद्धात त्याचा वध केला, जरी तो बलवान होता.
शृणु मे प्राणिनां चापि मृत्युः प्रभवते किल। क एष मृत्युर्भगवन्किंवीर्यबलपौरुषः। एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं मतिमतां वर
माझ्याकडून ऐक, सर्व जीवांवर मृत्यूचाच अधिकार असतो. हे भगवन्, हा मृत्यू कोण आहे? त्याची शक्ती, बळ आणि पराक्रम काय आहेत? हे ज्ञानी श्रेष्ठ, मला हे खरेखुरे ऐकायचे आहे.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदो वरदः प्रभुः। आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं महत्
त्याची ही वाणी ऐकून, वरदायी आणि सामर्थ्यशाली नारदाने त्याला पुत्रशोक दूर करणारी ही मोठी कथा सांगितली.
शृणु राजन्महाबाहो आख्यानं बहुविस्तरम्। यथावृत्तं श्रुतं चैव मयाऽपि वसुधाधिप
हे महाबाहु राजन, जशी घडली आणि जशी मी ऐकली, ती सविस्तर कथा तू ऐक.
प्रजाः सृष्टा तदा ब्रह्मा आदिसर्गे पितामहः। असंहृतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं प्रभुः
सृष्टीच्या आरंभी, पितामह ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; पण हे विश्व अनियंत्रित आहे असे पाहून, त्या प्रभूने विचार केला.
तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव। चिन्तयन्न ह्यसौ देव संहारं वसुधाधिप
त्याच्या मनात संहाराबद्दल विचार आला, हे राजन; तो देव, संहार कसा करावा याचा विचार करू लागला.