स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात्। निष्पतन्सततं सर्वान्परिचिक्षेप पार्थिवान्
हत्तीला एक संधी मिळताच, तो पटकन रथांच्या वर्तुळातून बाहेर पडला आणि सर्व राजांना वारंवार पांगवू लागला.
ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः। तमेकं द्विरदं सङ्ख्ये मेनिरे शतशो द्विपान्
त्या वेगवान हत्तीमुळे घाबरलेल्या वीरांनी, त्या एकाच हत्तीला जणू शेकडो हत्ती आहेत असे समजले.
ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पार्थिवाः। ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः
भगदत्त आपल्या गजराजावर बसून जसा देवेंद्राने ऐरावतावरून दानवांचा संहार केला, तसाच तो राजांना ठार करत आहे.
तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानामितस्ततः। गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान्समजायत
पांचाळ लोक इकडे तिकडे पळू लागले तेव्हा भीमाच्या समोर हत्ती आणि घोड्यांच्या टापांचा प्रचंड गडगडाट झाला.
भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु। प्राग्ज्योतिषमभिक्रुद्धः पुनर्भीमः समभ्ययात्
समरात भगदत्त पांडवांना छळत असताना, रागाने पेटलेला भीम पुन्हा प्राग्ज्योतिषराजाकडे झपाट्याने गेला.
तस्याभिद्रवतो वाहान्हस्तमुक्तेन वारिणा। सिक्त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थसहरंस्ततः
तो धावत असताना, त्या हत्तीने सोंडेतून पाणी उडवून पांडवांच्या सैन्याचे घोडे घाबरवून टाकले.
ततस्तमभ्ययात्तूर्णं रुचिपर्वा कृतीसुतः। समघ्नञ्छरवर्षेण रथस्योऽन्तकसन्निभः
तेव्हा कृतिवर्म्याचा धाडसी मुलगा रुचिपर्वा वेगाने पुढे आला आणि शत्रूच्या रथावर बाणांचा वर्षाव करून, मृत्यूसारखा भासला.
ततः स रुचिपर्वाणं शरेणानतपर्वणा। सुपर्वा पर्वतपतिर्निन्ये वैवस्वतक्षयम्
नंतर पर्वतराज सुपर्व्याने, तुटक नसलेल्या एका बाणाने रुचिपर्व्याला यमाच्या लोकात पाठवले.
तस्मिन्निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुतः। चेकितानो धृष्टकेतुर्ययुत्सुश्चार्दयन्द्विपम्
त्या वीराचा मृत्यू झाल्यावर, सुभद्रपुत्र, द्रौपदीचा मुलगा, चेकितान, धृष्टकेतु आणि युयुत्सु यांनी त्या हत्तीवर हल्ला केला.
त एनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदाः। सिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः
त्यांनी जसा मेघ पाऊस ओततो तसा बाणांचा वर्षाव करत, भीषण गर्जना करत त्या हत्तीला ठार मारण्याचा प्रयत्न केला.
ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः। प्रसारितकरः प्रायात्स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम्
तेव्हा कुशल सारथ्याने पाषाण, अंकुश, टाचा आणि अंगठ्यांनी हत्तीला उचकवले; तो सोंड ताणून, कान आणि डोळे ताठ करून वेगाने पुढे गेला.
सोऽधिष्ठाय पदा वाहान्युयुत्सोः सूतमारुजत्। युयुत्सुस्तु रथाद्राजन्नपाक्रामत्त्वरान्वितः
तो हत्ती पायाने युयुत्सूच्या घोड्यांवर चढला आणि सारथ्याला मारले; मग युयुत्सू, राजन, झपाट्याने रथातून खाली उडी मारली.
ततः पाण्डवयोधास्ते नागराजं शरैर्द्रुतम्। सिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः
मग पांडवांचे योद्धे त्या नागराजावर बाणांचा मारा करत, भीषण गर्जना करत त्याला ठार मारण्याचा प्रयत्न करू लागले.
पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम्। स कुञ्जरस्थो विसृजन्निषूनरिषु पार्थिवः। बभौ रश्मीनिवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन्
तुझा मुलगा घाबरून सुभद्रपुत्राच्या रथावर उडी मारून बसला; आणि तो राजा हत्तीवर उभा राहून शत्रूंवर बाण सोडू लागला, जणू सूर्य आपल्या किरणांनी जग उजळवतो तसा.
तमार्जुनिर्द्वादशभिर्युयुत्सुर्दशभिः शरैः। त्रिभिस्त्रिभिर्द्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधुः
अर्जुनाने त्याच्यावर बारा बाण सोडले, युयुत्सूने दहा, द्रौपदीपुत्रांनी प्रत्येकी तीन, आणि धृष्टकेतूनेही त्याला घायाळ केले.
चेकितानः चतुःषष्ट्या सोत्तरायुधिकं पुनः। प्रत्यविध्यत्ततः सर्वान्भगदत्तस्त्रिभिस्त्रिभिः
चेकितानाने पुन्हा एकसाठ धारदार बाणांनी त्याच्यावर वार केला; मग भगदत्ताने सर्वांवर प्रत्येकी तीन बाणांनी प्रत्युत्तर दिले.
सोऽतियत्नार्पितैर्बाणैराचितो द्विरदो बभौ। संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर्जलदो महान्
अत्यंत जोराने सोडलेल्या बाणांनी तो हत्ती झाकला गेला आणि सूर्याच्या किरणांनी विणलेल्या मोठ्या मेघासारखा चमकत होता.
नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेरितोऽरिशरार्दितः। परिचिक्षेप तान्नागः स रिपून्सव्यदक्षिणम्
सारथ्याच्या कौशल्याने आणि प्रयत्नाने चालवला गेलेला, शत्रूंच्या बाणांनी छळला गेलेला तो हत्ती डावीकडे आणि उजवीकडे असलेल्या शत्रूंवर तुटून पडला.
गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वने। सङ्कालयति तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः
जसा गवळा काठीने जंगलात आपली गुरे एकत्र करतो, तसा भगदत्त पुन्हा पुन्हा त्या सैन्याला एकत्र करत होता.
क्षिप्रं श्येनाभिप्रन्नानां वायसानामिव स्वनः। बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः
पलायन करणाऱ्या पांडवांचा आवाज जणू गरुडाच्या हल्ल्याने घाबरलेल्या कावळ्यांच्या कर्कश किंचाळीसारखा वाटत होता.
स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः पुरा सपक्षोऽद्रिवरो यथा नृप। भयं तदा रिपुषु समादधद्भृशं वणिग्जनानां क्षुभितो यथाऽर्णवः
तो हत्ती, श्रेष्ठ अंकुशाने जखमी झाल्यावर, जसा पूर्वी पंख असलेला मोठा डोंगर होता तसा भासला, राजन. त्या वेळी तो शत्रूंमध्ये फार मोठी भीती पसरवत होता, जसा खवळलेला समुद्र व्यापाऱ्यांमध्ये घबराट निर्माण करतो.
ततो ध्वनिर्द्विरदरथाश्वपार्थिवै र्भयाद्रवद्भिर्जनितोऽतिभैरवः। क्षितिं वियद् द्यां विदिशो दिशस्तथा समावृणोत्पार्थिवसंयुगे ततः
मग हत्ती, रथ, घोडे आणि राजे — हे सर्व घाबरून पळू लागले, त्यातून एक अत्यंत भयानक आवाज उठला. तो गोंगाट पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, चारही दिशा आणि कोपऱ्यांमध्ये पसरला, राजांच्या युद्धात सर्वत्र भरून राहिला.
स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो भृशं जगाहे द्विषतामनीकिनीम्। पुरा सुगुप्तां विबुधैरिवाहवे विरोचनो देववरूतिनीमिव
त्या श्रेष्ठ हत्तीच्या मदतीने त्या राजाने शत्रूंच्या फौजेत जबरदस्त घुसखोरी केली, जशी पूर्वी विरोचनाने देवांची नीट राखलेली सेना युद्धात भेदली होती.
भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद्रजः समावृणोन्मुहुरपि चैव सैनिकान्। तमेकनागं गणशो यथा गजान् समन्ततो द्रुतमथ मेनिरे जनाः
तेव्हा जोरदार वारा, जणू अग्नीचा मित्रच, आकाशातील धूळ उडवत होता आणि पुन्हा पुन्हा सैनिकांना झाकून टाकत होता. आणि तो एकटा हत्ती सर्वत्र धावत असल्याने, लोकांना वाटले की जणू हत्तींचा संपूर्ण कळपच धावत आहे.
क्षोभयन्तं तदा सेनां द्विरदं नलिनीमिव। धनञ्जयं भूतगणाः साधुसाध्वित्यपूजयन्
त्या वेळी धनंजयाने जशी हत्तीने कमळाच्या तळ्याला हलवावे तशी सेना हलवली, तेव्हा भूतगणांनी 'शाबास! शाबास!' असे म्हणत त्याचे कौतुक केले.
दृष्ट्वा तत्कर्म पार्थस्य वासवस्येव माधवः। विस्मयं परमं गत्वा प्राञ्जलिस्तमुवाच ह
पार्थाचे ते कृत्य पाहून माधवाला अगदी इंद्रासारखेच वाटले आणि तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला. हात जोडून त्याने त्याला म्हटले.
कर्मैतत्पार्थ शक्रेण यमेन धनदेन च। दुष्करं समरे यत्ते कृतमद्येति मे मतिः
पार्था, आज तू युद्धात जे केलेस, ते इंद्र, यम किंवा कुबेर यांनी केलेल्या कठीण कामासारखेच आहे, असे मला वाटते.
युगपच्चैव सङ्ग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः। पतिता एव मे दृष्टाः संशप्तकमहारथाः
या युद्धात मी एकाच वेळी शेकडो-हजारो संकल्पपूर्वक लढणारे संकल्पित महारथी पडताना पाहिले आहेत.
संशप्तकांस्ततो हत्वा भूयिष्ठा ये व्यवस्थिताः। भगदत्ताय याहीति कृष्णं पार्थोऽभ्यनोदयत्
संशप्तकांना मारून, जे अजून उरले होते, त्यांना पराभूत केल्यावर पार्थाने कृष्णाला पुढे नेण्यासाठी उद्युक्त केले — 'आता आपण भगदत्ताकडे जाऊया!' असे तो म्हणाला.
यत्तदानामयज्जिष्णुर्भरतानामपापिनाम्। धनुः क्षेमकरं सङ्ख्ये द्विषतामश्रुवर्धनम्
त्या वेळी जिष्णूने निष्पाप भरतांसाठी जे धनुष्य उचलले, ते युद्धात रक्षण करणारे आणि शत्रूंच्या डोळ्यांत अश्रू आणणारे होते.