विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः। बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः
त्या विखुरलेल्या पताका आणि सुळ्यांनी पेटलेला अग्नी आकाशाला भिडला, जणू वीज चमकणारे ढगच.
विक्षिपद्भिर्नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैः। सम्बभूव मही कीर्णा मेघैर्द्यौरिव वार्षिकी
हत्ती इकडे तिकडे धावू लागले, गर्जना करत पडू लागले, त्यामुळे पृथ्वी जणू पावसाळ्यातील ढगांनी भरलेल्या आकाशासारखी दिसू लागली.
तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरऋष्टिभिः। वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव सम्पुवे
बाण, भाले आणि सुळ्यांनी जखमी झालेल्या हत्तींच्या गर्जना जणू ढगांच्या गडगडाटासारख्या ऐकू येत होत्या.
तोमराभिहताः केचिद्बाणैश्च परमद्विपाः। वित्रेसुः सर्वनागानां शब्दमेवापरेऽसृजन्
काही बलाढ्य हत्ती भाले आणि बाणांनी जखमी होऊन पळून गेले, तर काहींनी सर्व हत्तींच्या आवाजासारखा गडगडाट केला.
विषाणाभिहताश्चापि केचित्तत्र गजा गजैः। चक्रुरार्तस्वनं घोरमुत्पातजलदा इव
काही हत्ती दुसऱ्या हत्तींच्या सुळ्यांनी जखमी होऊन, वादळाच्या ढगांसारख्या भीषण आर्त किंका करू लागले.
प्रतीपाः क्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः। उन्मथ्य पुनराजग्मुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः
श्रेष्ठ हत्तींच्या हल्ल्याने मागे हटवलेले हत्ती, पुन्हा उत्तम अंकुशांनी प्रवृत्त होऊन परत झुंजायला आले.
महामात्रैर्महामात्रास्ताडिताः शरतोमरैः। गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर्मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः
मुख्य महावतांना बाण आणि भाल्यांनी जखमी केल्यावर, त्यांनी आपली शस्त्रे आणि अंकुश टाकून हत्तीवरून खाली उतरून जमिनीवर आले.
निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः। छिन्नाभ्राणीव सम्पेतुः सम्प्रविश्य परस्परम्
माणसे नसलेले हत्ती इकडे तिकडे गर्जना करत, एकमेकांवर आदळू लागले, जणू विखुरलेले ढग एकत्र येत आहेत.
हतान्परिवहन्तश्च पतितान्पतितायुधान्। दिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव
काही मोठे हत्ती, मारले गेलेले व शस्त्र खाली पडलेले सैनिक पाठीवर घेऊन, एकटे भटकणाऱ्यासारखे सर्व दिशांना फिरत होते.
ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वथैः। पेतुरार्तस्वनं कृत्वा तदा विशसने गजाः
टोमर, भाले आणि कुऱ्हाडीने मारले गेलेले व अजूनही मार खात असलेले हत्ती, वेदनेने ओरडत त्या संहारात खाली पडले.
तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततः। आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च
त्यांची डोंगरासारखी मोठी शरीरं सर्व बाजूंनी कोसळली, तेव्हा पृथ्वी अचानक हादरली आणि गडगडली.
सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः। मातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः
स्वार, पताका घेऊन सर्वत्र पडलेले हत्ती, जणू पर्वत विखुरले आहेत असे पृथ्वीवर शोभून दिसत होते.
गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे। रथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः
हत्तीवर बसलेले मोठे महावत, रणांगणात वीरांनी बाणांनी छिन्नहृदय झालेले, पडले होते; त्यांचे अंकुश व टोमर विखुरले होते.
क्रौञ्चवद्विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाः। परान्स्वांश्चापि मृद्गन्तः परिपेतुर्दिशो दश
लोखंडी बाणांनी घायाळ झालेले काही हत्ती, कुरळ पक्ष्यांसारखे किंचाळत, आपले आणि परके अशा सर्वांना तुडवत, दहा दिशांना पळाले.
गजाश्वरथयोधानां शरीरौघसमावृता। बभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा
राजा, हत्ती, घोडे, रथ आणि सैनिकांची मृतदेहांची रास, मांस व रक्ताने मळलेली, पृथ्वीवर पसरली होती.
प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्ताश्च वारणैः। सचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः
हत्तींच्या सोंडेच्या टोकांनी चिरडलेले आणि त्यांच्या फेकण्याने उडवले गेलेले मोठे रथी, काही रथ चाकांसह, काही चाकांशिवाय, सर्वत्र विखुरले गेले.
रथाश्च रथिभिर्हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनः। हतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुर्भयातुराः
रथी नसलेले रथ, स्वार नसलेले घोडे आणि चालक मारले गेलेले हत्ती, भीतीने सर्व दिशांना पळाले.
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा। इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन
इथे वडील मुलाला मारत होते, आणि मुलगा वडिलांना; असे प्रचंड युद्ध होते की कोणालाच काही ओळखू येत नव्हते.
आगुल्फेभ्योऽवसीदन्ते नरा लोहितकर्दमैः। दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः
पुरुष रक्ताने मळलेल्या चिखलात टाचांपर्यंत बुडले होते, जणू मोठ्या झाडांना वनातील आगीने वेढले आहे तसे ते ज्वाळांनी घेरले गेले होते.
शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च। छत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तमदृश्यत
रक्ताने भिजलेली वस्त्रे, कवच, छत्र्या आणि पताका, सर्व काही लालचुटुक दिसत होते.
हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः। संक्षुण्णाः पुनरावृत्य बहुधा रथनेमिभिः
घोड्यांचे, रथांचे आणि माणसांचे समूह खाली पडलेले, पुन्हा पुन्हा रथाच्या चाकांनी अनेक प्रकारे चिरडले गेले.
सगजौघमहावेगः परासुनरशैवलः। रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः
हत्तींच्या प्रचंड लाटांनी, मारल्या गेलेल्या पुरुषांच्या फेसाने आणि रथांच्या गोंधळलेल्या वावटळांनी भरलेला तो सैन्यांचा महासागर अद्भुत दिसत होता.
तं वाहनमहानौभिर्योधा जयधनैषिणः। अवगाह्याथ मज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे
विजय आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी योद्धे त्या वाहनांच्या महासागरात शिरले, बुडाले तरी त्यांची बुद्धी डगमगली नाही.
शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वञ्चितलक्ष्मसु। न तेष्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः
योद्ध्यांवर बाणांचा पाऊस पडत असताना, जखमेच्या खुणा अंगावर घेऊनही, कोणाच्याही मनाची स्थिरता ढळली नाही.
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयङ्करे। मोहयित्वा परान्द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
असे भयंकर आणि भीतीदायक युद्ध सुरू असताना, द्रोणाने शत्रूंना गोंधळवून युधिष्ठिराकडे धाव घेतली.
पाञ्चालाः केकया मात्स्याश्चेदिकारूशकोसलाः। युधिष्ठिरमभीप्सन्तो दृष्ट्वा द्रोणमुपाद्रवन्
पांचाळ, केकय, मत्स्य, चेडी, कारूष आणि कोसल हे सर्व युधिष्ठिराचे रक्षण करण्यासाठी, द्रोणाला पाहताच पुढे धावले.
ततो युधिष्ठिरं प्रेप्सुराचार्यः शत्रुपूगहा। व्यधमत्तान्यनीकानि तूलराशिमिवानलः
मग शत्रूंच्या सैन्यांचा संहार करणारे आचार्य युधिष्ठिराकडे जाण्याचा प्रयत्न करू लागले आणि त्यांनी समोरच्या सैन्यांचे तुकडे अग्नीने कापूस जाळावा तसे उडवून दिले.
निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुनःपुनः। द्रोणं मत्स्यादवरजः शतानीकोऽभ्यवर्तत
त्या त्या सैन्याच्या तुकड्यांना पुन्हा पुन्हा जाळत असताना, मत्स्यांचा राजपुत्र शतानिक मोठ्या सैन्यासह द्रोणांच्या समोर उभा राहिला.
सूर्यरश्मिप्रतीकाशैः कर्मारपरिमार्जितैः। षड्भिः ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वाऽनदद्भृशम्
सूर्यकिरणांसारख्या तेजस्वी आणि लोहाराने घासलेल्या सहा बाणांनी त्याने द्रोण, त्यांचा सारथी आणि घोडे यांना घायाळ केले आणि मोठ्याने गर्जना केली.
क्रूराय कर्मणे युक्तश्चिकीर्षुः कर्म दुष्करम्। अवाकिरच्छरशतैर्भारद्वाजं महारथम्
क्रूर कृत्य करण्याचा निर्धार करून, कठीण काम साध्य करण्यासाठी त्याने भारद्वाजांच्या त्या महायोद्ध्यावर शेकडो बाणांचा वर्षाव केला.