चामरापीडकवचाः स्रस्तान्त्रनयनास्तथा। सारोहास्तुरगाः पेतुः पार्तबाणहताः क्षितौ
मानेचे केस आणि कवच सैल झालेले, डोळे फिरलेले, अशा स्वारांसह घोडे, पार्थाच्या बाणांनी जखमी होऊन जमिनीवर पडले.
विप्रविद्धासिनाराचाश्छिन्नवर्मर्ष्टिशक्तयः। पत्तयश्चिन्नवर्माणः कृपणाः शेरते हताः
तुटलेली कवच, तलवारी, बाण, ढाली आणि भाले विखुरलेले, अशा पायदळातील दुर्दैवी सैनिक मृत्यूमुखी पडलेले होते.
तैर्हतैर्हन्यमानैश्च पतद्भिः पतितैरपि। भ्रमद्भिर्निष्टनद्भिश्च क्रूरमायोधनं बभौ
त्या युद्धभूमीत, मारले गेलेले, जखमी होत असलेले, पडणारे, पडलेले, वेडेवाकडे फिरणारे आणि वेदनेने ओरडणारे असे सर्व जण दिसत होते. त्यामुळे ते युद्ध फारच भयंकर आणि भीषण वाटू लागले.
रजश्च चाप्यभवद्दुर्गा कबन्धशतसङ्कुला।। तद्बभौ रौद्रबीभत्सं बीभत्सोर्यानमाहवे
धुळीने सर्वत्र अंधार पसरला होता आणि शेकडो शिरच्छेद झालेली प्रेते विखुरलेली होती. त्या युद्धात भीमसेनाचे रथ अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक दिसत होते.
आक्रीडमिव रुद्रस्य घ्नतः कालात्यये पशून्।। कते वध्यमानाः पार्थेन व्याकुलाश्वरथद्विपाः
जणू काही काळाच्या शेवटी रुद्राने पशूंचा संहार केला तसा अर्जुनाच्या बाणांनी घायाळ झालेले, गोंधळलेल्या घोड्यांसह, रथांसह आणि हत्तींसह शत्रूंचा विनाश होत होता.
तमेवाभिमुखाः क्षीणाः शक्रस्यातिथितां गताः।। सा भूमीर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथैः
शत्रू अगदी थकलेले असूनही त्याच्याशी समोरासमोर भिडले आणि जणू इंद्राकडे पाहुणे म्हणून गेले. हे भरतश्रेष्ठा, त्या युद्धभूमीवर मोठमोठ्या वीरांचे मृतदेह पसरले होते.
आस्तीर्णा सम्बभौ सर्वा प्रेतीभूतैः समन्ततः।। एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि
संपूर्ण भूमी मृतांसारख्या पडलेल्या योद्ध्यांनी व्यापली गेली होती. आणि त्या वेळी, सव्यसाची अर्जुन युद्धात मग्न असताना—
व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्।। तं प्रत्यगृह्णंस्त्वरिता व्यूढानीकाः प्रहारिणः
तेव्हा द्रोणाने आपली मांडलेली सेना घेऊन युद्धात युधिष्ठिरावर चाल करून गेला. त्याला रोखण्यासाठी सज्ज आणि धाडसी योद्धे वेगाने पुढे सरसावले.
युधिष्ठिरं परीप्सन्तस्तदासीत्तुमुलं महत्
युधिष्ठिराला पकडण्याच्या इच्छेने तेव्हा मोठे आणि गोंधळाचे युद्ध पेटले.
ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो। पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम्
आज मी त्या ब्राह्मणाच्या इच्छेनुसार वागणार नाही, राजन. कपोतासारख्या रंगाचे घोडे जसे असतात, तशीच योग्य नीती ठरवावी.
द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत। अहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम्
द्रोण कितीही प्रयत्न केला तरी, तू त्याच्या ताब्यात जाणार नाहीस, हे धैर्यवान. आज मी स्वतः द्रोण आणि त्याच्या सैन्याला थांबवीन.
मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुमर्हसि। न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथञ्चन
जोवर मी जिवंत आहे, कौऱव्य, तुला काळजी करण्याचे कारण नाही. कारण युद्धात द्रोण मला कधीही जिंकू शकत नाही.
एवमुक्त्वा किरन्बाणान्द्रुपदस्य सुतो बली। पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्
असे म्हणून, बाणांचा वर्षाव करत, द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न, कपोतासारख्या रंगाच्या घोड्यांसह, स्वतः द्रोणावर चालून गेला.
अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम्। क्षणेनैवाभवद्द्रोणो नातिहृष्टमना इव
धृष्टद्युम्न तिथे उभा असलेला पाहून, जो अशुभ चिन्ह मानला जातो, द्रोण क्षणातच मनाने उदास झाला.
स हि जातो महाराज द्रोणस्य निधनं प्रति
कारण, राजन, तो धृष्टद्युम्न द्रोणाच्या विनाशासाठीच जन्माला आला होता.
मर्त्यधर्मतया तस्माद्भारद्वाजो व्यमुह्यत। नाशकत्तत्र तत्किञ्चिदनीकं प्रतिवीक्षितुम्
मृत्युलोकातील नियमानुसार, भारद्वाज गोंधळून गेला आणि त्या वेळी त्याला सैन्याकडे पाहता आले नाही.
ततः किरन्निषूंस्तीक्ष्णान्द्रुपदस्य वरूथिनीम्। भराद्वाजो ययौ तूर्णं पार्षतं वर्जयन्युधि। द्रुपदस्य महत्सैन्यं दारयामास ब्राह्मणः
मग भारद्वाजाने द्रुपदाच्या मोठ्या सैन्यावर तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव केला आणि युद्धात पार्श्वभागाने पांडवपक्षातील राजकुमाराला टाळून पुढे गेला. त्या ब्राह्मणाने द्रुपदाच्या विशाल सैन्याचा नाश केला.
तं तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्षणः। प्रियं चिकीर्षुर्द्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत्
पण तसा तो जात असताना, तुझा पुत्र दुर्मुख, शत्रूंचा पराभव करणारा, द्रोणाला आनंद देण्यासाठी धृष्टद्युम्नाला अडवू लागला.
स सम्प्रहारस्तुमुलः सुघोरः समपद्यत। पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत
मग पाञ्चालांचा शूर आणि दुर्मुख यांच्यातील तो संघर्ष अतिशय प्रचंड आणि भयंकर झाला.
पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम्। भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्
पाञ्चालाने बाणांचा वर्षाव करून दुर्मुखाला पटकन झाकून टाकले आणि मोठ्या बाणांच्या सरांनी भारद्वाजालाही रोखले.
द्रोणावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः। नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत्
द्रोणांनी वाट अडवलेली पाहून, तुझा मुलगा फारच घाबरला आणि विविध प्रकारच्या बाणांनी पार्षताला गोंधळून टाकले.
तयोर्विषक्तयोः सङ्ख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः। द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः
कुरू आणि पांचाळांचे मुख्य योद्धे एकमेकांशी झुंजत असताना, द्रोणांनी युधिष्ठिराच्या सैन्यावर सर्व बाजूंनी बाणांचा मारा करून त्यांना चांगलेच पांगवले.
अनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः। तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित्क्वचित्
जसा वारा ढगांना सर्व दिशांनी फाडून टाकतो, तशी पार्थाच्या सैन्याचीही काही ठिकाणी तुकडे तुकडे झाली.
मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्। तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत
त्या लढाईचे दृश्य काही काळ फारच सुंदर वाटत होते; पण लगेचच, राजन, ती झुंज अगदी वेडीवाकडी आणि मर्यादाविरहित झाली.
नैव खं न दिशो भूमिर्बभासे न च भास्करः'। नैव स्वे न परे राजन्नाज्ञायन्त परस्परम्। अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्समवर्तत
त्या वेळी आकाश, दिशा, पृथ्वी, सूर्य काहीच दिसत नव्हते; आपले-परके ओळखू येत नव्हते, राजन. त्या लढाईत फक्त अंदाज आणि खुणांनीच ओळख चालू होती.
चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वपि वर्मसु। तेषामादित्यवर्णाभा रश्मयः प्रचकाशिरे
त्यांच्या मुकुटांवर, हारांवर, दागिन्यांवर आणि कवचांवर सूर्यासारखी तेजस्वी किरणे चमकत होती.
तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम्। बलाकाशबलाभ्रामं ददृशे रूपमाहवे
रथ, हत्ती आणि घोड्यांच्या विखुरलेल्या पताका पाहता, त्या रणभूमीत जणू पांढऱ्या बगळ्यांनी भरलेले ढगच दिसत होते.
नरानेव नरा जघ्नरुदग्राश्च हया हयान्। रथांश्च रथिनो जघ्नुर्वारणा वरवारणान्
माणसे माणसांना मारू लागली, तडफदार घोडे घोड्यांना, रथी रथांना, आणि हत्ती हत्तीला भिडू लागले.
समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः। क्षणेन तुमुलो घोरः सङ्ग्रामः समपद्यत
उंच पताका असलेल्या हत्तींच्या गर्दीत, श्रेष्ठ हत्ती एकमेकांवर तुटून पडले आणि क्षणातच भयंकर आणि गोंगाटमय युद्ध पेटले.
तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम्। दन्तसङ्घातसङ्घर्षात्सधूमोऽग्निरजायत
त्यांची शरीरं एकमेकांत गुंतली, ओढत-फडत होते; सुळ्यांच्या घर्षणाने धूर आणि अग्नी निर्माण झाला.