असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु। अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत
मुला, मी नक्कीच विचारात मग्न आहे, ते का ते ऐक: या मोठ्या कुळात तूच माझा एकुलता एक मुलगा आहेस, हे भारत.
शस्त्रनित्यश्च सततं पौरुषे पर्यवस्थितः। अनित्यतां च लोकानामनुशोचामि पुत्रक
तू नेहमी शस्त्रधारणेत आणि शौर्यात पुढे असतोस; पण मुला, या जगातील अस्थिरतेबद्दल मला खंत वाटते.
कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम्। असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः
गंगेपुत्रा, तुझ्यावर काही विपत्ती आली तर आपलं कुळच नष्ट होईल; शंभर मुलांपेक्षा तूच एकटा श्रेष्ठ आहेस, यात शंका नाही.
न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे। संतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते
आणि मी पुन्हा व्यर्थपणे दुसरं लग्न करण्यासही समर्थ नाही; वंश अखंड राहावा हीच माझी इच्छा आहे—तुला शुभ होवो.
अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः। `चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नास्ति च भारत। चक्षुर्नाशे तनोर्नाशः पुत्रनाशे कुलक्षयः
धर्मज्ञ लोक म्हणतात, अपत्य नसणे किंवा एकुलता एक मुलगा असणे सारखंच आहे; डोळा आणि मुलगा हे दोघंही कधी असतात, कधी नसतात, हे भारत. डोळा गेला तर शरीर संपतं, आणि मुलगा गेला तर कुळ नष्ट होतं.
अग्निहोत्रं त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः। सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
अग्निहोत्र, त्रैविद्य, आणि दक्षिणेसह यज्ञ—ही सर्व अपत्याच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाहीत.
एवमेतन्मनुष्येषु तच्च सर्वं प्रजास्विति। यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः
माणसांत आणि सर्व प्राण्यांत असंच आहे; हे महाज्ञानी, अपत्याचं महत्त्व याबद्दल मला काहीच शंका नाही.
अपत्येनानृणो लोके पितॄणां नास्ति संशयः।' एषा त्रयी पुराणानां देवतानां च शाश्वती
अपत्यामुळेच पितरांचे ऋण फेडले जाते—यात शंका नाही; हीच प्राचीन आणि देवांची शाश्वत त्रयी आहे.
अपत्यं कर्म विद्या च त्रीणि ज्योतींषि भारत
अपत्य, कर्म आणि विद्या—ही तीन तेज आहेत, हे भारत.
त्वं च शूरः सदाऽमर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत। नान्यत्र युद्धात्तस्मात्ते निधनं विद्यते क्वचित्
आणि तू शूर आहेस, नेहमीच खंबीर आहेस, आणि शस्त्रधारणेत सतत तत्पर आहेस, हे भारत; तुझ्यासाठी युद्धाशिवाय दुसरीकडे मृत्यू नाही.
सोऽस्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत्। इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः
म्हणूनच, शांतनू, तुझ्यात शांती कशी येईल याबद्दल मला शंका वाटते; मुला, माझ्या दु:खाचं कारण मी तुला पूर्णपणे सांगितलं.
ततस्तत्कारणं राज्ञो ज्ञात्वा सर्वमशेषतः। देवव्रतो महाबुद्धिः प्रज्ञया चान्वचिन्तयत्
राजाच्या दु:खाचं कारण पूर्णपणे समजून घेऊन, महाबुद्धी देवव्रताने विचारपूर्वक मनाशी ठरवलं.
अपत्यफलसंयुक्तमेतच्छ्रुत्वा पितुर्वचः। सूतं भूयोऽपि संतप्त आह्वयामास वै पितुः
पित्याच्या अपत्याच्या फळाबद्दलच्या बोलण्यानं व्यथित झालेला देवव्रत पुन्हा आपल्या पित्याच्या सारथ्याला बोलावतो.
सूतस्तु कुरुमुख्यस्य उपयातस्तदाज्ञया। तमुवाच महाप्राज्ञो भीष्मो वै सारथिं पितुः
कुरुकुळातील श्रेष्ठाच्या आज्ञेने सारथी आला; आणि भीष्म, तो महाज्ञानी, पित्याच्या सारथ्याशी बोलला.
त्वं सारथे पितुर्मह्यं सखासि रथधूर्गतः। अपि जानासि यदि वै कस्यां भावो नृपस्य तु
तू माझ्या वडिलांचा रथी आणि माझा मित्र आहेस, रथ चालवण्यात कुशल आहेस. तुला खरंच माहीत असेल तर सांग, राजाच्या मनात खरी माया कोणावर आहे?
दाशकन्या कुरुश्रेष्ठ तत्र भावः पितुर्गतः
कुरुवंशातील श्रेष्ठा, राजाची माया त्या नाविकाच्या मुलीवर होती.
वृतः स नरदेवेन तदा वचनमब्रवीत्। योऽस्यां पुमान्भवेज्जातः स राजा त्वदनन्तरम्
राजाने निवड केल्यावर त्याने असे सांगितले, 'हिच्या पोटी जो मुलगा जन्माला येईल, तो तुझ्यानंतर राजा होईल.'
नाकामयत तं दातुं पिता तव वरं तदा। स चापि निश्चयस्तस्य न च दद्यां ततोऽन्यथा
त्या वेळी तुझ्या वडिलांना तो वर द्यायचा नव्हता; पण त्यांचा निर्धार पक्का होता आणि त्या अटीशिवाय त्यांनी तिला द्यायचे मान्य केले नाही.
ततः स पितुराज्ञाय मतं सम्यगवेक्ष्य च। ज्ञात्वा च मानसं पुत्रः प्रययौ यमुनां प्रति
मग वडिलांची आज्ञा आणि इच्छा नीट समजून, मनाशी ठरवून, पुत्र यमुनाकडे निघून गेला.
क्षत्रियैः सह धर्मात्मा पुराणैर्धर्मचारिभिः। उच्चैश्श्रवसमागम्य कन्यां वव्रे पितुः स्वयम्
धर्मशील आणि जुने क्षत्रिय सोबत घेऊन, त्याने उच्चैःश्रवा या नाविकाला भेटून स्वतः वडिलांसाठी कन्येचा प्रस्ताव मांडला.
तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य च। अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत
त्या नाविकाने त्याचे नीट आदराने स्वागत केले आणि राजसभेत बसवून, त्याच्याशी बोलू लागला, हे भारत.
राज्यशुल्का प्रदातव्या कन्येयं याचतां वर। अपत्यं यद्भवेदस्याः स राजाऽस्तु पितुः परम्
'या कन्येसाठी मागणाऱ्यांनी राजशुल्क द्यावे लागेल; हिच्या पोटी जो मुलगा होईल, तो तिच्या वडिलांनंतर राजा व्हावा.'
त्वमेवात्र महाबाहो शान्तनोर्वंशवर्धनः। पुत्रः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः
'हे महाबाहो, शांतनूंच्या वंशाचा वाढ करणारा, शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ पुत्र, मी तुला काय सांगू?'
कुमारिकायाः शुल्कार्थं किंचिद्वक्ष्यामि भारत।' कोहि संबन्धखं श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम्। अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः
'या कन्येच्या शुल्कासाठी मी काही बोलतो, हे भारत; असा संबंध कोणाला हवा आहे, जो कठीण आणि निंदनीय आहे? तो ओलांडला तर, अगदी इंद्रालाही पश्चात्ताप होईल.'
अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं समो गुणैः। यस्य शुक्रात्सत्यवती संभूता वरवर्णिनी
'या कुलीन स्त्रीच्या पोटी, जी गुणांनी तुमच्यासारखी आहे, जिच्या वीर्यापासून सतीवती सुंदर रंगाची जन्मली आहे—'
तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तितः। अर्हः सत्यवतीं वोढुं धर्मज्ञः स नराधिपः
'त्याच्यामुळे, प्रिय, तुझ्या वडिलांची नेहमीच प्रशंसा झाली आहे; तो धर्म जाणणारा राजा सतीवतीला योग्य आहे.'
इयं सत्यवती देवी पितरं तेऽब्रवीत्तथा। अर्थितश्चापिराजर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया
ही सतीवती देवी तुझ्या वडिलांना असे म्हणाली; राजर्षींनी मागणी केली असता, मी पूर्वी त्यांना नकार दिला होता.
कन्यापितृत्वात्किंचित्तु वक्ष्यामि त्वां नराधिप। बलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम्
'तरीही, कन्येचा बाप म्हणून मला तुला काही सांगावे लागेल, हे राजन; इथे मला फक्त प्रबळ स्पर्धेचा दोष दिसतो.'
भूयांसं त्वयि पश्यामि तद्दोषमपराजित।' यस्य हि त्वं सपत्नः स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वा
'हे अजिंक्य, हा दोष मी तुझ्यात मोठा पाहतो; कारण जो तुझा स्पर्धक असेल, तो गंधर्व असो वा असुर—'
न स जातु चिरं जीवेत्त्वयि क्रुद्धे परन्तप। एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव
'तू रागावलास तर तो कधीच जिवंत राहू शकणार नाही, हे शत्रूंना जिंकणारा; इथे एवढाच दोष आहे, दुसरा काही नाही, हे राजन.'