सर्वेष्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजितः। प्राधान्येनैव भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणाः
सर्व लोकांत भीमबाहू अर्जुन अजिंक्य आहे; तरीही केशवामध्ये अनंत गुण अधिक आहेत.
मोहाद्दुर्योधनः कृष्णं यो न वेत्तीह केशवम्। मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः
मोहामुळे दुर्योधन कृष्णाला ओळखत नाही; तो दैवाच्या प्रभावाने भ्रमित झाला आहे आणि मृत्यूच्या फासात अडकला आहे.
न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम्। पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ
तो दाशार्हकुळातील कृष्णाला आणि पांडव अर्जुनाला ओळखत नाही—हे दोघे पूर्वीचे देव, महान आत्मे, नर-नारायण आहेत.
एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि। मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनामेतां यशस्विनौ
हे दोघे जरी वेगळे दिसतात, तरी ते एकच आत्मा आहेत; पृथ्वीवर माणसांना ते असेच दिसतात. मनातसुद्धा या कीर्तीमानांना कोणतीही सेना जिंकू शकत नाही.
नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वाच्च नेच्छतः। युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्
ते दोघे इच्छितले असते, तर सर्व काही नष्ट करू शकले असते; पण मानवतेमुळे ते तसं करत नाहीत. जणू युगांची उलटापालट झाली आहे, आणि लोक भ्रमित झाले आहेत.
भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मनः। न ह्येव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च
भीष्म आणि महान आत्मा द्रोण यांचा मृत्यू, संजया, ब्रह्मचर्याने किंवा वेदाध्ययनाने टाळता येत नाही.
न क्रियाभिर्न चास्त्रेण मृत्योः कश्चिन्निर्वायते। लोकसम्भावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ
कुठल्याही कर्मकांडाने किंवा शस्त्राने मृत्यू टाळता येत नाही; हे दोघे वीर, लोकांनी मानलेले, शस्त्रविद्येत पारंगत आणि युद्धात पराक्रमी आहेत.
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किन्नु जीवामि सञ्जय। यां तां श्रियमसूयामः पुरा दृष्ट्वा युधिष्ठिरे
भीष्म आणि द्रोण मारले गेले, हे ऐकून, संजया, मी कसा जगू? पूर्वी युधिष्ठिराकडे पाहून आपण ज्या समृद्धीचा हेवा केला, तीच आता गेली.
अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन ह। मत्कृते चाप्यनुप्राप्तः कुरूणामेष सङ्क्षयः
आज भीष्म-द्रोण यांच्या मृत्यूमुळे ते सगळं स्वीकारावं लागतंय; आणि माझ्याच कारणामुळे कौरवांचा हा विनाश ओढवला आहे.
पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्युत। अनन्तमिदमैश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः
जेव्हा पिकलेले फळ गळतात, तेव्हा गवतही वज्रासारखं वाटतं, सारथ्या; युधिष्ठिराने जगात अमर्याद सत्ता मिळवली आहे.
यस्य कोपान्महात्मानौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ। प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो न धर्मो मामकान्प्रति
ज्याच्या रागामुळे महान भीष्म आणि द्रोण पडले, त्याच्यामुळे धर्म पुन्हा आपल्या जागी आला, पण माझ्या लोकांसाठी तसं झालं नाही.
क्रूरः सर्वविनाशाय कालोऽसौ नातिवर्तते। अन्यथा चिन्तिता ह्यर्था नरैस्तात मनस्विभिः। अन्यथैव प्रपद्यन्ते दैवादिति मतिर्मम
हा काळ सर्वांचा नाश करण्यासाठी क्रूर आहे, तो कोणालाही वाचू देत नाही; बुद्धिमान माणसं वेगळं विचार करतात, पण घडणाऱ्या गोष्टी वेगळ्याच घडतात—म्हणूनच मला दैवावर असं वाटतं.
तस्मादपरिहार्येऽर्थे सम्प्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे। अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे
म्हणून, जेव्हा एखादी टळू न शकणारी आणि फारच कठीण अडचण आली आहे, जी काहीही करून सुटत नाही आणि मनाला फार त्रास देते, तेव्हा मला खरी गोष्ट जशी आहे तशीच सांग.
एवमुक्ते तदा तस्मिन्युद्धे देवासुरोपमे'। सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे। गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्राः सुबालिशाः
असं सांगितल्यावर, त्या देव-दानवांसारख्या युद्धात, द्रोणांनी राजाला पकडण्याची आणि आवर घालण्याची शपथ घेतली, तेव्हा तुझ्या अडाणी मुलांना वाटलं की हे काम आता पूर्ण झालं आहे.
ततो दुर्योधनेनापि ग्रहणं पाण्डवस्य तत्। `स्कन्धावारेषु सर्वेषु यथास्थानेषु मारिष'। सैन्यस्थानेषु सर्वेषु सुघोषितमरिन्दम
मग दुर्योधनानेही पांडवाला पकडल्याची बातमी, 'हे शत्रूंना हरवणारा, सर्व छावण्यांमध्ये आणि सैन्याच्या प्रत्येक जागी मोठ्या आवाजात जाहीर करा,' असं सांगितलं.
पाण्डवेयेषु सापेक्षं द्रोणं जानाति ते सुतः। ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थं स मन्त्रो बहुलीकृतः
तुझ्या मुलाला माहीत होतं की द्रोण पांडवांकडे झुकतो, म्हणून शपथेची दृढता राखण्यासाठी त्या सल्ल्यावर जास्त भर दिला गेला.
मोहयित्वा ततः सैन्यं भारद्वाजः प्रतापवान्। धृष्टद्युम्नबलं तूर्णं व्यधमन्निशितैः शरैः
मग पराक्रमी भारद्वाजाने सैन्याला गोंधळवून, धृष्टद्युम्नाच्या सैन्याला तीक्ष्ण बाणांनी झपाट्याने पांगवून टाकलं.
स दिशः सर्वतो रुद्ध्वा संवृत्य खमजिह्मगैः। पार्षतो यत्र तत्रैनामभिनत्पाण्डुवाहिनीम्
त्याने सर्व दिशा बंद करून, वाकड्या बाणांनी आकाश झाकलं आणि पृथाशत्रू जिथे होता तिथे पांडव सैन्यावर हल्ला केला.
शऱीरशतसम्बाधां केशशैवलशाद्वलाम्। नदीं प्रावर्तयद्राजन्भीरूपणां भयवर्धिनीम्
राजा, त्याने शेकडो मृतदेहांनी भरलेली, केस आणि शेवाळ गवतासारखे असलेली, भयंकर दिसणारी आणि भीती वाढवणारी नदी निर्माण केली.
तर्जयन्तमनीकानि तानि तानि महारथम्। सर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं युधिष्ठिरपुरोगमाः
मग विविध तुकड्यांना आणि मोठ्या रथींना धमकी देत, युधिष्ठिराच्या पुढाकाराने सर्व योद्धे द्रोणावर सर्व बाजूंनी तुटून पडले.
तानभिद्रवतः शूरांस्तावका दृढविक्रमाः। सर्वतः प्रत्यगृह्णन्त तदभूद्रोमहर्षणम्
तुझ्या धाडसी आणि शूर सैनिकांनी, त्या समोर येणाऱ्या वीरांना सर्व बाजूंनी रोखलं; तेव्हा मोठा गोंधळ उडाला.
शतमायस्तु शकुनिः सहदेवं समाद्रवत्। सनियन्तृध्वजरथं विव्याघ निशितैः शरैः
शकुनीने शंभर मायाजाळांनी सहदेवावर झडप घातली आणि तीक्ष्ण बाणांनी त्याच्या सारथी, ध्वज आणि घोड्यांवर हल्ला केला.
तस्य माद्रीसुतः केतुं धनुः सूतं हयानपि। नातिक्रुद्धः शरैश्छित्त्वा षष्ठ्या विव्याध सौबलम्। `भित्त्वा च शरवर्षेण शकुनिं प्रत्यवारयत्
माद्रीपुत्राने, फार राग न आणता, बाणांनी त्याचा ध्वज, धनुष्य, सारथी आणि घोडे कापले आणि सौंबलाला साठ बाणांनी घायाळ केले; बाणांच्या पावसातून मार्ग काढून त्याने शकुनीला परतवून लावलं.
गदां गृहीत्वा शकुनिः प्रचस्कन्द रथोत्तमात्। स तस्य गदया राजन्रथात्सूतमपातयत्
शकुनीने आपली गदा उचलून उत्तम रथातून खाली उडी मारली आणि राजा, गदेद्वारे सहदेवाच्या रथावरील सारथ्याला खाली पाडलं.
ततस्तौ विरथौ राजन्गदाहस्तौ महाबलौ। चिक्रीडतू रणे शूरौ सशृङ्गाविव पर्वतौ
मग ते दोघेही, रथाविना आणि गदा हातात घेऊन, बलवान आणि शूर, रणभूमीत जणू दोन शिंग असलेले पर्वत खेळत आहेत असे भासले.
द्रोणः पाञ्चालदायादं विव्याध निशितैः शरैः। तयोस्तत्र महाराज बाणवर्षैः प्रकाशितम्। खद्योतैरिव चाकाशं प्रदोषे पुरुषर्षभ
द्रोणाने पाञ्चालांचा वारसदाराला तीक्ष्ण बाणांनी जखमी केले; तेव्हा, राजा, दोन्ही बाजूंच्या बाणांच्या पावसाने आकाशात संध्याकाळी काजव्यांसारखा प्रकाश पडला.
विविंशतिं भीमसेनो विंशत्या निशितैः शरैः। विद्ध्वा नाकम्पयद्वीरस्तदद्भुतमिवाभवत्
भीमसेनाने वीरत्वाने विविंशतीला वीस तीक्ष्ण बाणांनी मारले, तरीही तो हलला नाही; हे खरोखरच आश्चर्यकारक होते.
विविंशतिस्तु सहसा व्यश्वकेतुशरासनम्। भीमं चक्रे महाराज ततः सैन्यान्यपूजयन्
विविंशतीने अचानक आपले धनुष्य आणि बाण मोडून, भीमावर हल्ला केला, राजा, आणि सैन्याने त्याचे कौतुक केले.
स तन्न ममृषे वीरः शत्रोर्विक्रममाहवे। ततोऽस्य गदया दान्तान्हयात्सर्वानपातयत्
त्या वीराला शत्रूचे रणातील पराक्रम सहन झाले नाही; मग त्याने गदेद्वारे शत्रूच्या सर्व घोड्यांना खाली पाडले.
हताश्वात्स रथाद्राजन्गृह्य चर्म महाबलः। अभ्ययाद्भीमसेनं तु मत्तो मत्तमिव द्विपम्
घोडे मारले गेल्यावर, तो बलवान योद्धा ढाल घेऊन रथातून खाली उतरला आणि मदमस्त हत्ती दुसऱ्या हत्तीवर तुटून पडावा तसा भीमसेनावर धावून गेला.