राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ। स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः
भरतवंशातील श्रेष्ठा, त्या राजाने आपल्या वागणुकीने राज्यात आनंद पसरवला; अशा रीतीने, मुलासोबत रमणाऱ्या त्या भूमिपतीला समाधान मिळालं.
वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः। स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम्
संयमित सामर्थ्याने त्याने चार वर्षं घालवली; एकदा तो यमुना नदीच्या काठी असलेल्या जंगलात गेला.
महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम्। तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततः
राजाला एक अनिर्वचनीय, उत्तम सुगंध जाणवला; त्या सुगंधाचा उगम शोधत तो सर्वत्र भटकला.
स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम्। तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम्
तेव्हा त्याने देवासारखी रूप असलेली, दाशांची कन्या पाहिली; ती काळ्या डोळ्यांची कन्या पाहताच त्याने तिला विचारलं.
कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि। साऽब्रवीद्दाशकन्याऽस्मि धर्मार्थं वाहये तरिम्
'तू कोणाची आहेस? कोण आहेस? आणि काय करायचं आहेस, भीरू?' ती म्हणाली, 'मी दाशांची मुलगी आहे; धर्म आणि उपजीविकेसाठी लोकांना तीर ओलांडून नेते.'
पितुर्नियोगाद्भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः। रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम्
'माझ्या वडिलांच्या आज्ञेने, हे शुभेच्छुक, दाशराजाच्या—त्या महान आत्म्याच्या—आज्ञेने मी हे करते,'—ती सौंदर्य, माधुर्य आणि सुगंधाने युक्त, देवतेसारखी होती.
समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शान्तनुः। स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा
दाश कन्येला पाहून राजा शांतनू तिच्यावर मोहित झाला; मग तो तिच्या वडिलांकडे गेला आणि तिचा विवाह मागितला.
पर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितरं सोत्मकारणात्। स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम्
मग आपल्या मुलासाठी त्याने तिच्या वडिलांना विचारलं; आणि दाशराजाने त्या राजाला असे उत्तर दिले.
जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी। हृदि कामस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर
'माझी कन्या, जी देवतेसारखी तेजस्वी आहे, ती जन्मताच वराला द्यायची आहे; पण, राजाधिराज, माझ्या मनातील इच्छा ऐक.'
यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघ। सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः
'हे निष्पाप, जर तू मला सत्य बोलणाऱ्याला ही कन्या धर्मपत्नी म्हणून मागतोस, तर सत्याच्या शपथेवर मला वचन दे.'
समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृप। न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति
'वचन दिल्यास मी ही कन्या तुला देईन, राजन; कारण तिच्यासाठी तुझ्यासारखा वर कधीच मिळणार नाही.'
श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं तव। दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन
'दाशा, तुझी मागणी ऐकून मी विचार करीन; द्यायचं ठरवलं तर देईन, पण दुसऱ्या प्रकारे ही कन्या देता येणार नाही.'
अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपते। त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव
'या कन्येपासून जो पुत्र जन्मेल, तोच तुझ्यानंतर राजा व्हायला हवा, पृथ्वीपती; दुसरा कोणीही नाही, राजन.'
नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शान्तनुः। शरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत
शांतनूला ती मागणी द्यायची इच्छा नव्हती, भरता, जरी त्याच्या शरीरात तीव्र इच्छा जळत असली तरी.
स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः। प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं कामोपहतचेतनः
त्या दाश कन्येचा विचार करतच, कामाने ग्रस्त मनाने तो राजा हस्तिनापुराकडे परतला.
ततः कदाचिच्छोचन्तं शान्तनुं ध्यानमास्थितम्। पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत्
एकदा शांतनू दुःखी आणि ध्यानमग्न बसला असताना, त्याचा पुत्र देवव्रत वडिलांकडे आला आणि त्याला बोलला.
सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः। तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः
सर्व राजे तुझ्या आज्ञेला मान देतात, आणि सर्वत्र तुझ्यासाठी सुरक्षितता आहे; मग तू इतका दु:खी होऊन पुन्हा पुन्हा का शोक करतोस?
ध्यायन्निव च मां राजन्नाभिभाषसि किंचन। न चाश्वेन विनिर्यासि विवर्णो हरिणः कृशः
राजा, तू विचारात हरवलेला दिसतोस आणि माझ्याशी एकही शब्द बोलत नाहीस; तू घोड्यावर बसून बाहेरही जात नाहीस, तुझा रंग फिकट झालाय आणि तू हरिणासारखा कृश झालाय.
व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्यां हि तत्र वै
तुला काय व्याधी आहे ते मला जाणून घ्यायचं आहे, म्हणजे मी त्यानुसार काही करू शकेन.
विवर्तुं नाशकत्तस्मै पिता पुत्रस्य शान्तनुः।' एवमुक्तः स पुत्रेण शान्तनुः प्रत्यभाषत
पित्याला मुलाला उत्तर देता आलं नाही; पण पुत्राने असे विचारल्यावर शांतनूने त्याला उत्तर दिलं.
असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु। अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत
मुला, मी नक्कीच विचारात मग्न आहे, ते का ते ऐक: या मोठ्या कुळात तूच माझा एकुलता एक मुलगा आहेस, हे भारत.
शस्त्रनित्यश्च सततं पौरुषे पर्यवस्थितः। अनित्यतां च लोकानामनुशोचामि पुत्रक
तू नेहमी शस्त्रधारणेत आणि शौर्यात पुढे असतोस; पण मुला, या जगातील अस्थिरतेबद्दल मला खंत वाटते.
कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम्। असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः
गंगेपुत्रा, तुझ्यावर काही विपत्ती आली तर आपलं कुळच नष्ट होईल; शंभर मुलांपेक्षा तूच एकटा श्रेष्ठ आहेस, यात शंका नाही.
न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे। संतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते
आणि मी पुन्हा व्यर्थपणे दुसरं लग्न करण्यासही समर्थ नाही; वंश अखंड राहावा हीच माझी इच्छा आहे—तुला शुभ होवो.
अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः। `चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नास्ति च भारत। चक्षुर्नाशे तनोर्नाशः पुत्रनाशे कुलक्षयः
धर्मज्ञ लोक म्हणतात, अपत्य नसणे किंवा एकुलता एक मुलगा असणे सारखंच आहे; डोळा आणि मुलगा हे दोघंही कधी असतात, कधी नसतात, हे भारत. डोळा गेला तर शरीर संपतं, आणि मुलगा गेला तर कुळ नष्ट होतं.
अग्निहोत्रं त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः। सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
अग्निहोत्र, त्रैविद्य, आणि दक्षिणेसह यज्ञ—ही सर्व अपत्याच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाहीत.
एवमेतन्मनुष्येषु तच्च सर्वं प्रजास्विति। यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः
माणसांत आणि सर्व प्राण्यांत असंच आहे; हे महाज्ञानी, अपत्याचं महत्त्व याबद्दल मला काहीच शंका नाही.
अपत्येनानृणो लोके पितॄणां नास्ति संशयः।' एषा त्रयी पुराणानां देवतानां च शाश्वती
अपत्यामुळेच पितरांचे ऋण फेडले जाते—यात शंका नाही; हीच प्राचीन आणि देवांची शाश्वत त्रयी आहे.
अपत्यं कर्म विद्या च त्रीणि ज्योतींषि भारत
अपत्य, कर्म आणि विद्या—ही तीन तेज आहेत, हे भारत.
त्वं च शूरः सदाऽमर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत। नान्यत्र युद्धात्तस्मात्ते निधनं विद्यते क्वचित्
आणि तू शूर आहेस, नेहमीच खंबीर आहेस, आणि शस्त्रधारणेत सतत तत्पर आहेस, हे भारत; तुझ्यासाठी युद्धाशिवाय दुसरीकडे मृत्यू नाही.