क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन्। ऋषयः पितरश्चैव प्रशशसुर्महाव्रतम्
काहींनी क्षत्रियांवर टीका केली, तर काहींनी भीष्माचे पूजन केले; ऋषी आणि पितरांनीही या महान व्रतीचे कौतुक केले.
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे । महोपनिषदं चैव योगमास्थाय विर्यवान्
भारतांचे पूर्वजही त्याचे स्तवन करू लागले; तो पराक्रमी, महान योगात स्थित, जणू एखाद्या उपनिषदासारखा होता.
जपञ्शान्तनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत्
शांतनूंचा बुद्धिमान पुत्र, योग्य वेळेची वाट पाहत, जप करत तिथेच स्थिर राहिला.
कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण सञ्जय । बलिना देवकल्पेन कौमारब्रह्मचारिणा
संजया, त्या भीष्मासारख्या बलाढ्य, देवतुल्य, कुमारवयात ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या वीरांशिवाय ते योद्धे कसे होते?
तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पाण्डवैः । न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजम्
त्याच क्षणी, माझ्या मते, पांडवांनी कुरू आणि इतरांना पराभूत केले, कारण भीष्मांनी दयेमुळे द्रुपदपुत्रावर हल्ला केला नाही.
ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यति । अद्यैव निहतं श्रुत्वा पितरं मम दुर्मतेः
यापेक्षा मोठं दुःख दुसरं काय असू शकतं? आज माझ्या चुकीमुळे माझ्या वडिलांचा मृत्यू झाल्याचं मी ऐकलं.
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय । श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते
संजया, माझं हृदय खरंच दगडासारखं कठीण असावं, कारण भीष्मांचा मृत्यू ऐकूनही ते तुकडे होत नाही.
यदन्यन्निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छता । चेष्टितं कुरुसिंहेन तन्मे कथय सुव्रत
सुव्रता, रणभूमीत जय मिळवण्यासाठी भीष्म या कुरूंच्या सिंहाने जखमी अवस्थेत असतानाही काय केलं, ते मला सांग.
पुनःपुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे। न हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैश्च यः पुरा
पुन्हा पुन्हा मला हे सहन होत नाही की देवव्रत रणात मारले गेले—जे पूर्वी जमदग्नीपुत्र राम किंवा दिव्य अस्त्रांनीही पराभूत झाले नव्हते.
सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन्
सायंकाळी, भीष्म भूमीवर कोसळले आणि धृतराष्ट्रपुत्रांना दुःखात टाकले.
पाञ्चालान्हर्षयंश्चैव भीष्मः कुरुपितामहः । स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदा
पंचाळांना आनंद देत, कुरूंचे पितामह भीष्म बाणांच्या शय्येवर पडले, आणि त्या वेळी त्यांचे शरीर पृथ्वीला स्पर्शही करत नव्हते.
भीष्मो रथात्प्रपतितः संछिन्नो बहुभिः शरैः । हाहेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत
अनेक बाणांनी छिन्नविछिन्न होऊन भीष्म रथातून खाली पडले; आणि सर्व प्राण्यांत 'हाय हाय' असा मोठा आक्रोश उठला.
सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिंजये । सेनयोरुभयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत्
कुरूंच्या रणविजेत्या त्या सीमावृक्षाचा पतन झाल्यावर, दोन्ही सैन्यांतील क्षत्रियांना भयाने ग्रासलं, राजन.
भीष्मं शान्तनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम् । कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशांपते
शांतनुपुत्र भीष्मांचे कवच आणि ध्वज तुटलेले पाहून, कुरू आणि पांडव दोघेही मागे फिरले, राजाधिराज.
खं तमःसंवृतमभूदासीद्भानुर्गतप्रभः । ररास पृथिवी चैव भीष्मे शान्तनवे हते
शांतनुपुत्र भीष्म मारले गेल्यावर आकाश काळोखाने झाकलं गेलं, सूर्याचा तेज हरपलं आणि पृथ्वी थरथर कापू लागली.
अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो गतिर्ब्रह्मविदां सदा। इत्यभाषन्त भूतानि शयानं पुरुषर्षभम्
'हा ब्रह्मज्ञान्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ब्रह्मवेत्त्यांचा नेहमीचा आधार आहे,' असं सर्व प्राणी त्या पुरुषश्रेष्ठाला शय्येवर पडलेला पाहून म्हणू लागले.
अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शन्तनुं पुरा । ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः
हा पुरुष, पूर्वी आपल्या वडिलांना—शांतनूंना—इच्छेने ग्रासलेलं पाहून, स्वतःला संयमी आणि व्रती बनवला, हे पुरुषश्रेष्ठ.
इति स्म शरतल्पस्थं भरतानां पितामहम् । ऋषयस्त्वभ्यभाषन्त सहिताः सिद्धचारणैः
अशा प्रकारे, बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या भरतवंशीय पितामहाला, ऋषी आणि सिद्ध-चारणांनी एकत्र येऊन संबोधलं.
हते शान्तनवे भीष्मे भरतानां पितामहे । न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव हि मारिष
शांतनुपुत्र भीष्म, भरतवंशीय पितामह मारले गेल्यावर, तुझे पुत्र काहीच मिळवू शकले नाहीत, मारिष.
विषण्णवदनाश्चासन्हतश्रीकाश्च भारत । अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः
भरतवंशीयांचे चेहरे उतरले, तेज हरपले, ते लाजून, शरमेने खाली मान घालून उभे राहिले.
पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः । सर्वे दध्युर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान्
पांडवांनी विजय मिळवून रणांगणाच्या अग्रभागी उभे राहून, सर्वांनी सोन्याच्या जाळ्यांनी सजवलेली मोठी शंखे वाजवली.
हर्षात्तूर्यसहस्रेषु वाद्यमानेषु चानघ । अपश्याम महाराज भीमसेनं महाबलम्
आनंदात हजारो वाद्ये वाजू लागली, आणि त्या वेळी, राजन, आम्ही बलाढ्य भीमसेनाला पाहिलं.
विक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम्। निहत्य तरसा शत्रुं महाबलसमन्वितम्
कुन्तीपुत्र अर्जुन रणभूमीत आनंदाने खेळत असताना, त्याने मोठ्या आनंदात आपल्या बलाढ्य शत्रूला जोरात पराभूत केले.
संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणामभवत्ततः । कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुः
तेव्हा कौरवांच्या सैन्यात मोठी गोंधळाची स्थिती निर्माण झाली आणि कर्ण व दुर्योधन पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत राहिले.
तथा निपातिते भीष्मे कौरवाणां पितामहे । हाहाभूतमभूत्सर्वं निर्मर्यादमवर्तत
भीष्म, कौरवांचे आजोबा, खाली पडल्यावर सगळीकडे हंबरडा उठला आणि युद्धाची शिस्त पूर्णपणे तुटली.
दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव। उत्तमं जवमास्थाय द्रोणानीकभुपाद्रवत्
भीष्म पडलेला पाहून, तुझा पुत्र दुःशासन मोठ्या वेगाने द्रोणाच्या फळीच्या दिशेने धावला.
भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः। प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यमभिहर्षयन्
भावाने पाठवलेला आणि रागाने पेटलेला तो वीर, आपल्या सैन्याचे मनोबल उंचावीत पुढे निघाला.
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन्। दुःशासनं महाराज किमयं वक्ष्यतीति च
तो येताना पाहून, कौरवांनी दुःशासनाला वेढले आणि 'हा काय सांगणार?' असे राजासारखे विचारू लागले.
ततो द्रोणाय निहतं भीष्ममाचष्ट कौरवः । द्रोणस्तदाऽप्रियं श्रुत्वा मुमोह भरतर्षभ
मग दुःशासनाने द्रोणाला भीष्म मारले गेल्याचे सांगितले; हे दुःखद वार्तापर्यंत ऐकून, द्रोण, भरतवंशातील श्रेष्ठ, गोंधळून गेला.
स संज्ञामुपलभ्याशु भारद्वाजः प्रतापवान् । निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष
पण भरद्वाजपुत्र द्रोण पटकन भानावर येऊन, आपल्या सैन्याला लगेच थांबवू लागला.