पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे । तस्मिन्हते महासत्वे भरतानां पितामहे
पांडव आणि श्रींजयांनी, भारतांच्या पितामहाचा पराभव होताच, मोठ्या गर्जनेने विजयाचा जयघोष केला.
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ । संमोहश्चैव तुमुलः करूणामभवत्तदा
पण, हे भारतश्रेष्ठ, तुझे पुत्र काहीच करू शकले नाहीत; आणि त्या क्षणी मोठा गोंधळ आणि दुःख पसरलं.
कृपदुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः । विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः
कृपाचार्य, दुर्योधन आणि इतरांनी खोल श्वास घेतले आणि रडू लागले; दुःखाने ते दीर्घकाळ शुद्ध हरपून उभे राहिले.
दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः । ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान्
राजा, त्यांनी शोक केला आणि युद्धात मन लावू शकले नाही; मोठ्या संकटाने ग्रासले गेलेले ते पांडवांवर चालून गेले नाहीत.
अवध्ये शन्तनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि। `दुःखार्तास्ते ततो राजन्कुरूणां पतयोऽभवन् ।' अभाव सहसा राजन्कुरुराजस्य तर्कितः
शंतनूंचा अपराजेय पुत्र, तेजस्वी भीष्म पडल्यावर, कुरूंचे सर्व नायक दुःखाने व्याकुळ झाले, राजा; आणि कुरू राजाचा अचानक पराभव होईल, हे सर्वांना जाणवलं.
हतप्रवीरास्तु वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः । कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना
आमचे वीर मारले गेले आणि आम्ही धारदार बाणांनी जखमी झालो; अर्जुनाने आम्हाला हरवलं, आता काय करावं हेच समजेनासं झालं.
पाणडवाश्च जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् । सर्वे दध्युर्महाशङ्खञ्शूराः परिघवाहवः
पण पांडवांनी विजय मिळवला आणि पुढच्या जगातही उत्तम स्थिती गाठली; हे शूरवीर शस्त्रांच्या गजरात अत्यंत आनंदित झाले.
सोमकाश्च सपाञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर । ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु स महाबलः
सोमक आणि पांचाळ, हे मनुष्याधिपती, आनंदित झाले; मग हजारो वाद्यांचा गजर होत असताना, तो बलाढ्य भीम—
आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननाद च। सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये निहते विभौ
—आपली भुजा जोरात आपटली आणि मोठ्याने गर्जना केली; आणि दोन्ही सैन्यांत, गंगेपुत्र भीष्म पडल्यावर—
संन्यस्य विराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः । प्राक्रोशन्प्राद्रवंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथाऽपरे
सर्व वीरांनी आपली शस्त्रं खाली ठेवली आणि सर्वत्र विचारमग्न झाले; काहींनी हंबरडा फोडला, काही पळाले, तर काही गोंधळले.
क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन्। ऋषयः पितरश्चैव प्रशशसुर्महाव्रतम्
काहींनी क्षत्रियांवर टीका केली, तर काहींनी भीष्माचे पूजन केले; ऋषी आणि पितरांनीही या महान व्रतीचे कौतुक केले.
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे । महोपनिषदं चैव योगमास्थाय विर्यवान्
भारतांचे पूर्वजही त्याचे स्तवन करू लागले; तो पराक्रमी, महान योगात स्थित, जणू एखाद्या उपनिषदासारखा होता.
जपञ्शान्तनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत्
शांतनूंचा बुद्धिमान पुत्र, योग्य वेळेची वाट पाहत, जप करत तिथेच स्थिर राहिला.
कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण सञ्जय । बलिना देवकल्पेन कौमारब्रह्मचारिणा
संजया, त्या भीष्मासारख्या बलाढ्य, देवतुल्य, कुमारवयात ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या वीरांशिवाय ते योद्धे कसे होते?
तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पाण्डवैः । न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजम्
त्याच क्षणी, माझ्या मते, पांडवांनी कुरू आणि इतरांना पराभूत केले, कारण भीष्मांनी दयेमुळे द्रुपदपुत्रावर हल्ला केला नाही.
ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यति । अद्यैव निहतं श्रुत्वा पितरं मम दुर्मतेः
यापेक्षा मोठं दुःख दुसरं काय असू शकतं? आज माझ्या चुकीमुळे माझ्या वडिलांचा मृत्यू झाल्याचं मी ऐकलं.
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय । श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते
संजया, माझं हृदय खरंच दगडासारखं कठीण असावं, कारण भीष्मांचा मृत्यू ऐकूनही ते तुकडे होत नाही.
यदन्यन्निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छता । चेष्टितं कुरुसिंहेन तन्मे कथय सुव्रत
सुव्रता, रणभूमीत जय मिळवण्यासाठी भीष्म या कुरूंच्या सिंहाने जखमी अवस्थेत असतानाही काय केलं, ते मला सांग.
पुनःपुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे। न हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैश्च यः पुरा
पुन्हा पुन्हा मला हे सहन होत नाही की देवव्रत रणात मारले गेले—जे पूर्वी जमदग्नीपुत्र राम किंवा दिव्य अस्त्रांनीही पराभूत झाले नव्हते.
सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन्
सायंकाळी, भीष्म भूमीवर कोसळले आणि धृतराष्ट्रपुत्रांना दुःखात टाकले.
पाञ्चालान्हर्षयंश्चैव भीष्मः कुरुपितामहः । स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदा
पंचाळांना आनंद देत, कुरूंचे पितामह भीष्म बाणांच्या शय्येवर पडले, आणि त्या वेळी त्यांचे शरीर पृथ्वीला स्पर्शही करत नव्हते.
भीष्मो रथात्प्रपतितः संछिन्नो बहुभिः शरैः । हाहेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत
अनेक बाणांनी छिन्नविछिन्न होऊन भीष्म रथातून खाली पडले; आणि सर्व प्राण्यांत 'हाय हाय' असा मोठा आक्रोश उठला.
सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिंजये । सेनयोरुभयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत्
कुरूंच्या रणविजेत्या त्या सीमावृक्षाचा पतन झाल्यावर, दोन्ही सैन्यांतील क्षत्रियांना भयाने ग्रासलं, राजन.
भीष्मं शान्तनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम् । कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशांपते
शांतनुपुत्र भीष्मांचे कवच आणि ध्वज तुटलेले पाहून, कुरू आणि पांडव दोघेही मागे फिरले, राजाधिराज.
खं तमःसंवृतमभूदासीद्भानुर्गतप्रभः । ररास पृथिवी चैव भीष्मे शान्तनवे हते
शांतनुपुत्र भीष्म मारले गेल्यावर आकाश काळोखाने झाकलं गेलं, सूर्याचा तेज हरपलं आणि पृथ्वी थरथर कापू लागली.
अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो गतिर्ब्रह्मविदां सदा। इत्यभाषन्त भूतानि शयानं पुरुषर्षभम्
'हा ब्रह्मज्ञान्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ब्रह्मवेत्त्यांचा नेहमीचा आधार आहे,' असं सर्व प्राणी त्या पुरुषश्रेष्ठाला शय्येवर पडलेला पाहून म्हणू लागले.
अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शन्तनुं पुरा । ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः
हा पुरुष, पूर्वी आपल्या वडिलांना—शांतनूंना—इच्छेने ग्रासलेलं पाहून, स्वतःला संयमी आणि व्रती बनवला, हे पुरुषश्रेष्ठ.
इति स्म शरतल्पस्थं भरतानां पितामहम् । ऋषयस्त्वभ्यभाषन्त सहिताः सिद्धचारणैः
अशा प्रकारे, बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या भरतवंशीय पितामहाला, ऋषी आणि सिद्ध-चारणांनी एकत्र येऊन संबोधलं.
हते शान्तनवे भीष्मे भरतानां पितामहे । न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव हि मारिष
शांतनुपुत्र भीष्म, भरतवंशीय पितामह मारले गेल्यावर, तुझे पुत्र काहीच मिळवू शकले नाहीत, मारिष.
विषण्णवदनाश्चासन्हतश्रीकाश्च भारत । अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः
भरतवंशीयांचे चेहरे उतरले, तेज हरपले, ते लाजून, शरमेने खाली मान घालून उभे राहिले.