नीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् । न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथः
भीष्माच्या पराक्रमाने लोकांना वाटले की ते सर्व वीर नेले गेले; युद्धात एकही मोठा रथी त्याच्यापुढे उभा राहण्याचे धाडस करीत नव्हता.
ऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम्
फक्त पांडुपुत्र, ज्याचे घोडे पांढरे आणि सारथी कृष्ण आहे, तसेच द्रुपदपुत्र, पराक्रमी शिखंडी—हेच युद्धात उरले होते.
शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य पुरुषर्षभम् । दशभिर्निशितैर्भल्लैराजघान स्तनान्तरे
शिखंडीने रणभूमीत भीष्मासमोर येऊन, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याच्या छातीवर दहा तीक्ष्ण बाणांनी घाव घातला.
शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषा । संप्रेक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत
गंगेपुत्र भीष्माने शिखंडी कडे प्रचंड रागाने तेजस्वी नजरेने पाहिले, जणू काही कटाक्ष टाकून त्याला जाळून टाकतोय असं वाटलं.
स्त्रीत्वं तस्य स्मरन्राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः। नाजघान रणे भीष्मः स च तन्नावबुद्धवान्
राजा, सर्व लोकांसमोर शिखंडीचं पूर्वीचं स्त्रीत्व आठवून, भीष्माने त्याच्यावर युद्धात बाण सोडले नाहीत, आणि शिखंडीला हे कळलंच नाही.
अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषत । अभित्वरस्वास्य वधे शिखण्डिन्रथसत्तम
महाराज, अर्जुनाने शिखंडीला सांगितलं, 'शिखंडी, रथांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू लवकर जा आणि त्याचा वध कर.'
किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम् । न ह्यन्यमनुपश्यामि कंचिद्यौधिष्ठिरे बले
'वीरा, तुला काय शंका आहे? भीष्म या महान रथीला ठार कर. युधिष्ठिराच्या सैन्यात हे काम तुझ्याशिवाय कुणीच करू शकत नाही असं मला वाटतं.'
यः शक्तः समरे भीष्मं योधयेत पितामहम् । ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
'पुरुषांमध्ये वाघ असलेल्या, तुझ्याशिवाय या रणांगणात कोणीच पितामह भीष्माशी लढू शकत नाही. मी तुला सत्य सांगतो.'
एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ । शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमुपाद्रवत्
पार्थाने असं सांगितल्यावर, भरतवंशातील शिखंडीने वेगवेगळ्या प्रकारच्या बाणांनी पितामह भीष्मावर झपाट्याने हल्ला केला.
अचिन्तयित्वा तान्बाणान्पिता देवव्रतस्तव । अर्जुनं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः
तुझ्या वडिलांनी, देवव्रताने, त्या बाणांची पर्वा न करता, रणात रागाने अर्जुनाला आपल्या बाणांनी रोखून धरलं.
तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथः । अप्रैषीत्स शरैस्तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष
त्याचप्रमाणे, भीष्म या महान रथीने आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी संपूर्ण पांडव सैन्याचा संहार केला.
तथैव पाण्डवा राजन्सैन्येन महता वृताः । भीष्मं संछादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्
राजा, त्याचप्रमाणे मोठ्या सैन्याने वेढलेले पांडवांनी जसे मेघ सूर्याला झाकतात तसे भीष्माला बाणांनी झाकून टाकले.
स समन्तात्परिवृतो भीष्मो हि भरतर्षभ । निर्ददाह रणे शूरान्वने वह्निरिव ज्वलन्
भरतवंशातील श्रेष्ठ भीष्म सर्व बाजूंनी वेढला गेला, पण रणभूमीत तो जणू जंगलात पेटलेल्या आगीत शूरवीरांना जाळू लागला.
तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् । अयोधयच्च यत्पार्थं जुगोप च पितामहम्
तेथे आम्ही तुझ्या पुत्राचं अद्भुत शौर्य पाहिलं; त्याने अर्जुनाशी लढा दिला आणि पितामहाचं रक्षण केलं.
कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः । दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः
रणात तुझ्या धनुर्धारी पुत्र दु:शासनाच्या त्या कृत्यामुळे सर्व लोकांनी त्या महात्म्याचं कौतुक केलं.
यदेकः समरे पार्थान्सानुगान्समयोधयत् । न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम्
कारण त्याने एकट्याने पांडव आणि त्यांच्या सोबत्यांशी युद्ध केलं, आणि त्या भयंकर युद्धात पांडव त्याला थांबवूच शकले नाहीत.
दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताः । सादिनश्च महेष्वासा हस्तिनश्च महाबलाः
दु:शासनाने रणभूमीत अनेक रथी रथविरहित केले, मोठे धनुर्धारी घोडेस्वार आणि बलाढ्य हत्तीही पाडले.
विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैर्निपेतुर्वसुधातले । शरातुरास्तथैवान्ये दन्तिनो विद्रुता दिशः
तीक्ष्ण बाणांनी छिन्नभिन्न झालेले ते पृथ्वीवर कोसळले; इतर जखमी झालेले हत्ती घाबरून सर्व दिशांना पळाले.
यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद्दीप्तार्चिरुल्बणम् । तथा जज्वाल पुत्रस्ते पाण्डुसेनां विनिर्दहन्
जसा अग्नी इंधन मिळाल्यावर मोठ्या ज्वाळांनी पेटतो, तसाच तुझ्या पुत्राने पांडव सैन्याचा संहार केला.
तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथः । जेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाभ्युद्यातुं कथंचन
भरतवंशातील त्या महाबलवान हत्तीला पांडवांच्या कोणत्याही महान रथीने जिंकता आलं नाही, किंवा त्याच्याजवळ जाता आलं नाही.
ऋते महेन्द्रतनयाच्छ्वेताश्वात्कृष्णसारथेः । स हि तं समरे राजन्निर्जित्य विजयोऽर्जुनः
राजन्, महेन्द्रपुत्र अर्जुन, ज्याच्या रथावर कृष्ण सारथी आहे आणि ज्याचे घोडे पांढरे आहेत, त्याला सोडून इतर कोणीही त्या युद्धात विजय मिळवू शकला नाही; फक्त त्यानेच त्याला जिंकून विजय मिळवला.
भीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः । विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयः
संपूर्ण सैन्याच्या समोर, भीष्मावरच तो थेट चालून गेला; तुझा मुलगाही, भीष्माच्या बळावर अवलंबून होता, पण तोही हरला.
पुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत मदोत्कटः । अर्जुनस्तु रणे राजन्योधयन्संव्यराजत
तो पुन्हा पुन्हा धीर गोळा करून रागाने लढत राहिला; पण राजन्, अर्जुन मात्र त्या रणभूमीत इतर वीरांशी लढताना तेजाने चमकत होता.
शिखण्डी तु रणे राजन्विव्याधैव पितामहम् । शरैरशनिसंस्पर्शैस्तथा सर्पविषोपमैः
राजन्, शिखंडीने युद्धात पितामह भीष्मावर वीजेसारख्या आणि सर्पविषासारख्या तीक्ष्ण बाणांनी वार केले.
न च स्म ते रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वर । स्मय्रमानस्तु गाङ्गेयस्तान्बाणाञ्जगृहे तदा
पण हे पुरुषराज, त्या बाणांनी तुझ्या वडिलांना काहीच वेदना झाल्या नाहीत; गंगेपुत्र भीष्म हसत हसत ते बाण स्वीकारत होता.
उष्णार्तो हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छति । तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः
जसा एखादा माणूस उन्हाने त्रस्त होऊन पाण्याच्या धारांचा आनंद घेतो, तसाच गंगेपुत्र भीष्म शिखंडीच्या बाणांचा वर्षाव आनंदाने झेलत होता.
तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवे। भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनां
महाराज, त्या भयंकर युद्धात सर्व क्षत्रियांनी भीष्माला पांडवांच्या मोठ्या सैन्याला जाळताना पाहिले.
ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष । अभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतो रणे
मरीषा, त्यानंतर तुझ्या मुलाने सर्व सैन्यांना सांगितले—'युद्धात सर्व बाजूंनी फाळ्गुनावर (अर्जुनावर) हल्ला करा!'
भीष्मो वः समरे सर्वान्पायिष्यति धर्मवित्। तद्भयं सुमहत्त्यक्त्वा पाण्डवान्प्रति युध्यत
'धर्म जाणणारा भीष्म तुम्हा सर्वांना युद्धात वाचवेल; म्हणून मोठा भयंकर भीती बाजूला ठेवून पांडवांशी लढा!'
एष तालेन महता भीष्मस्तिष्ठति पालयन्। सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां समरे शर्म वर्म च
'पहा, येथे भीष्म मोठ्या सामर्थ्याने उभा आहे, तो युद्धात सर्व धृतराष्ट्रपुत्रांचे रक्षण आणि संरक्षण करतो आहे.'