ऋतुकाले तु सा देवी दिव्यं गर्भमधारयत्। अष्टावजनयत्पुत्रांस्तस्मादमरसन्निभान्
योग्य वेळी त्या देवीने दिव्य गर्भ धारण केला आणि अमरांसारखे आठ पुत्र जन्माला घातले.
जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्यसि भारत। सूतके कण्ठमाक्रम्य तान्निनाय यमक्षयम्
भरता, प्रत्येक मुलगा जन्मताच तिने त्याचा गळा पकडून, नदीत फेकून यमाच्या लोकात पाठवला.
प्रीणाम्यहं त्वामित्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमज्जयत्। तस्य तन्न प्रियं राज्ञः शान्तनोरभवत्तदा
'मी तुझा आनंद वाढवते,' असे म्हणत तिने मुलाला गंगेच्या प्रवाहात बुडवले; पण हे शांतनू राजाला अजिबात आवडले नाही.
न च तां किंचनोवाच त्यागाद्भीतो महीपतिः। `अमीमांस्या कर्मयोनिरागमश्चेति शान्तनुः
पण तिला गमावण्याच्या भीतीने राजा काहीच बोलला नाही; 'ह्या कृतीचे कारण शोधायला हवे,' असे शांतनूच्या मनात आले.
स्मरन्पितृवचश्चैव नापृच्छत्पुत्रकिल्बिषम्। जाताञ्जातांश्च वै हन्ति सा स्त्री सप्त वरान्सुतान्
तिने वडिलांनी सांगितलेले शब्द आठवले आणि पतीची परवानगी न घेता आपल्या मुलांवर घोर पाप केले. ती स्त्री सात वर्षांत जन्मलेले आणि अजून न जन्मलेले असे सातही मुलं संपवते.
शान्तनुर्धर्मभङ्गाच्च नापृच्छत्तां कथंचन। अष्टमं तु जिघांसन्त्यां चुक्षुभे शान्तनोर्धृतिः
धर्माचे पालन करण्याच्या निश्चयामुळे शान्तनू कधीच तिला काही विचारले नाही; पण जेव्हा तिने आठव्या मुलाला मारण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा शान्तनूची धीर खचली.
अथैनामष्टमे पुत्रे जाते प्रहसतीमिव। उवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः
आठवा मुलगा जन्मला आणि ती हसल्यासारखी वाटली, तेव्हा राजाला फार दुःख झाले आणि आपल्या मुलाला वाचवण्याची इच्छा मनात धरून त्याने तिला बोलावले.
आलभन्तीं तदा दृष्ट्वा तां स कौरवनन्दनः। अब्रवीद्भरतश्रेष्ठो वाक्यं परमदुःखितः
ती बाळाला उचलायला जात आहे हे पाहून, त्या कुरुकुळाच्या आनंदाने, भरतवंशातील श्रेष्ठाने, फार दुःखी होऊन तिला असे शब्द सांगितले.
मावधीः कस्य काऽसीति किं हिनत्सि सुतानिति। पुत्रघ्नि सुमहत्पापं संप्राप्तं ते सुगर्हितम्
'त्याला मारू नकोस! तू कोण आहेस? का आपल्या मुलांना संपवतेस? आपल्या मुलाचा वध करणे हे फार मोठे आणि भयंकर पाप आहे, आणि तुला त्यासाठी फार निंदा सहन करावी लागेल.'
पुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वर। जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः
'मुलासाठी आसुसलेला असलास तरी, मी तुझा मुलगा मारत नाही, हे पुत्रवानांमध्ये श्रेष्ठा. माझे तुझ्याशी असलेले वचन पूर्ण झाले आहे, जसे जुने वस्त्र फाटून जाते तसे.'
अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता। देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमुषिताऽहं त्वया सह
'मी गंगा आहे, जह्नूची कन्या, मोठ्या ऋषींच्या सेवेत असलेली. देवकार्य पूर्ण करण्यासाठी मी तुझ्यासोबत राहिले.'
इमेऽष्टौ वसवो देवा महाभागा महौजसः। वसिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः
'हे आठ वसु, हे महान आणि सामर्थ्यशाली देव, वसिष्ठाच्या शापामुळे मानव जन्माला आले आहेत.'
तेषां जनयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यते। मद्विधा मानुषी धात्री लोके नास्तीह काचन
'या पृथ्वीवर तुझ्याशिवाय त्यांचा पिता कोणीच होऊ शकला नसता, आणि माझ्यासारखी आई या जगात दुसरी कोणीच नाही.'
तस्मात्तज्जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागता। जनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाऽक्षयाः
'म्हणून त्यांना जन्म देण्यासाठी मी मानव रूप घेतले; आठ वसूंना जन्म देऊन तुला नाश न होणारी लोकं मिळाली आहेत.'
देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मया। जातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषादिति
'वसूंशी मी असा करार केला होता – प्रत्येक जन्मलेल्या वसुला मी मानव जन्मातून मुक्त करीन.'
तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः। स्वस्ति तेस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रतम्
'म्हणून त्या महान आत्मा आपवाच्या शापामुळे ते मुक्त झाले आहेत. तुला शुभेच्छा; मी आता जाते. या महान व्रती पुत्राचे रक्षण कर.'
अयं तव सुतस्तेषां वीर्येण कुलनन्दनः। संभूतोतिजनं कर्म करिष्यति न संशयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः।। 105
'हा तुझा मुलगा, त्यांच्याच सामर्थ्याने जन्मलेला, हे कुलाचे आनंद, तो असामान्य कृत्ये करील – यात शंका नाही.'
शान्तनोः कीर्तयिष्यामि सर्वानेव गुणानहम्। दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्। नित्यान्यासन्महासत्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे
शान्तनूचे सर्व गुण मी सांगतो – संयम, दान, क्षमा, बुद्धी, लाज, स्थैर्य आणि उत्तम तेज हे सगळे गुण त्या महात्मा, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शान्तनूमध्ये नेहमीच होते.
एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः। आसीद्भरतवंशस्य गोप्ता सर्वजनस्य च
अशा गुणांनी युक्त आणि धर्म व अर्थ यामध्ये कुशल असलेला तो राजा भरतवंशाचा आणि सर्व लोकांचा रक्षणकर्ता होता.
कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः
त्याचा गळा शंखासारखा, खांदे रुंद, मदाने भरलेल्या हत्तीचे बळ त्याच्यात होते, आणि राजाला शोभणारे सर्व गुण व ऐश्वर्य त्याच्यात होते.
तस्य कीर्तिमतो वृत्तमवेक्ष्य सततं नराः। धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थितः
त्याच्या नेहमीच्या कीर्तिमान वर्तनाकडे पाहून लोकांना नेहमीच वाटे की, त्याच्यासाठी धर्म हा काम आणि अर्थ यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
एवमासीन्महासत्वः शान्तनुर्भरतर्षभ। न चास्य सदृशः कश्चिद्धर्मतः पार्थिवोऽभवत्
असा होता तो महात्मा शान्तनू, हे भरतश्रेष्ठा; आणि धर्माच्या बाबतीत त्याच्यासारखा दुसरा राजा झाला नाही.
वर्तमानं हि धर्मेषु सर्वधर्मभृतां वरम्। तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन्
तो धर्मात वागणारा, सर्व कर्तव्यपालकांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, त्या राजांना प्रिय होता. म्हणून त्यांनी त्या पृथ्वीच्या रक्षण करणाऱ्या राजाला राज्याभिषेक केला.
वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्ननिबोधनाः। पतिं भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः
दुःख, भीती आणि त्रास यांपासून मुक्त होऊन, सुखाने झोपेतून जागे होणारे ते राजे, भारतवंशाचे रक्षण करणारा तोच आपला स्वामी म्हणून मानू लागले.
तेन कीर्तिमता शिष्टाः शक्रप्रतिमतेजसा। यज्ञदानक्रियाशीलाः समपद्यन्त भूमिपाः
त्याच्या कीर्तीमुळे आणि इंद्रासारख्या तेजामुळे, यज्ञ, दान आणि सत्कर्मे करणारे ते राजे त्याच्या राज्यात भरभराटीस आले.
शान्तनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा। नियमात्सर्ववर्णानां धर्मोत्तरमवर्तत
शांतनु आणि इतर राजांनी जगाचे रक्षण करत असताना, सर्व वर्णांमध्ये कडक नियमाने श्रेष्ठ धर्माचे पालन होत होते.
ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः। ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः
ब्राह्मण क्षत्रियांना सेवा करीत, लोक क्षत्रियांना अनुसरायचे; आणि शूद्र ब्राह्मण व क्षत्रियांवर प्रेम ठेवून लोकांची सेवा करायचे.
स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने। वसन्सागरपर्यन्तामन्वशासद्वसुन्धराम्
तो शांतनु ह्या रम्य हस्तिनापुरात, कुरूंच्या मध्यभागी राहून, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीचे राज्य करीत होता.
स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः। दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः
तो देवेंद्रासारखा, धर्मज्ञ, सत्य बोलणारा, सरळमार्गी, दान, धर्म आणि तप यांच्या योगाने उत्तम श्रीमंतीने युक्त होता.
अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः।। तेजसा सूर्यकल्पोऽभूद्वायुवेगसमो जवे। अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः
त्याला आसक्ती किंवा द्वेष नव्हता, तो चंद्रासारखा मनमोहक दिसणारा, सूर्यासारखा तेजस्वी, वाऱ्यासारखा वेगवान, रागात यमासारखा भयंकर, आणि क्षमेत पृथ्वीप्रमाणे होता.