सेनयोरुभयोश्चापि समन्ताच्छ्रूयते महान्। पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो गाण्डीवस्य च निःस्वनः
दोन्ही सैन्यांच्या आजूबाजूला पाञ्चजन्य शंखाचा मोठा आवाज आणि गांडीव धनुष्याचा टणाणा सर्वत्र ऐकू येतो.
ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे। अपास्यान्यान्रणे योधानभ्येष्यति पितामहम्
भीमसेनाने युद्धात उत्तम अस्त्रं उचलली आहेत, तो इतर सर्व योद्ध्यांना मागे टाकून थेट भीष्मांच्या दिशेने जात आहे.
हृष्यन्ति रोमकूपाणि सीदतीव च मे मनः । चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम्
महाबाहू, भीष्म आणि अर्जुन यांच्या भेटीचा विचार केला की माझ्या अंगावर रोमांच येतात आणि मन घाबरून जाते.
तं चेह निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम् । पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गतः
द्रुपदपुत्र, जो कपटी आणि वाईट मनाचा आहे, त्याला पुढे करून पार्थाने युद्धात भीष्मांचा सामना करायला निघाला आहे.
अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । स्त्री ह्येषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान्
पूर्वी भीष्म म्हणाले होते, 'मी शिखंडीला मारणार नाही, कारण ती मूळची स्त्री आहे, जरी नशीबाने पुन्हा पुरुष झाली असली तरी.'
असंकल्पध्वजश्चैव याज्ञसेनिर्महाबलः । न चामङ्गलिके तस्मिन्प्रहरेदापगासुतः
महाबलवान याज्ञसेनीचा ध्वज स्थिर नाही, आणि नदीपुत्र अशुभ असलेल्या व्यक्तीवर कधीच हल्ला करत नाही.
एतद्विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम् । अभ्युद्यतो रणे पार्थः कुरुवृद्धमुपाद्रवत्
हे सर्व विचार करता माझं मन फारच अस्वस्थ होतंय—पार्थ युद्धात कुरुवृद्ध भीष्मांच्या विरुद्ध उभा आहे.
युधिष्ठिरस्य च क्रोधो भीष्मश्चार्जुनसंगतः । मम चास्त्रसमारम्भः प्रजानामशिवं ध्रुवम्
युधिष्ठिराचा राग, भीष्म आणि अर्जुन यांची एकत्रता, आणि माझं स्वतःचं अस्त्र उचलणं—हे सर्व लोकांसाठी निश्चितच अशुभ आहे.
मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रोऽलघुविक्रमः । दूरपाती दृढेषुश्च निमित्तज्ञश्च पाण्डवः
तो पांडव ठाम, बलवान, शूर, अस्त्रविद्या जाणणारा, धाडसी, दूरवर बाण मारणारा, बाणात निपुण आणि शक्यतांचा जाणकार आहे.
अजेयः समरे चापि देवैरपि सवासवैः । बलवान्बुद्धिमांश्चैव जितक्लेशो युधां वरः
तो देवांनाही युद्धात जिंकू शकत नाही असा, बलवान, बुद्धिमान, संकटांवर मात केलेला आणि सर्व योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्च पाण्डवः । `अभ्युद्यतं रणे दृष्ट्वा भैरवास्त्रं च पाण्डवम् ।' तस्य मार्गं परिहरन्द्रुतं गच्छ यतव्रत
तो पांडव नेहमीच युद्धात विजयी होतो आणि भीषण अस्त्र धारण करतो; युद्धात त्याला आणि त्याच्या भीषण अस्त्राला समोर येताना पाहिलं की, तू त्याच्या मार्गाला लवकर टाळ.
पश्याद्यैतन्महाघोरे संयुगे वैशसं महत्। हेमचित्राणि शूरणां महान्ति च शुभानि च
हे भयंकर युद्धातील मोठं विध्वंस पाहा—शूरवीरांचे सोन्याने मढवलेले, मोठे आणि सुंदर कवचं विखुरली जात आहेत.
कवचान्यवदीर्यन्ते शरैः सन्नतपर्वभिः । छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराश्च धनूंषि च
वाकलेल्या टोकाच्या बाणांनी कवचं फोडली जात आहेत, ध्वजांच्या टोकां, भाले आणि धनुष्ये तुटत आहेत.
प्रासाश्च विमलास्तीक्ष्णाः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः । वैजयन्त्यश्च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना
शुद्ध, तीक्ष्ण भाले, सोन्याने झळाळणाऱ्या शक्त्या आणि हत्तींच्या विजयपताका—हे सगळं क्रोधित मुकुटधारी अर्जुनाने फोडलं आहे.
नायं संरक्षितुं कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः । याहि स्वर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च
ही वेळ आपल्या मुलांवर अवलंबून असलेल्या लोकांचे प्राण वाचवण्याची नाही; तू स्वर्ग, कीर्ती आणि विजयासाठी पुढे जा.
रथनागहयावर्तां महाघोरां सुदुर्गमाम् । रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वजः
कपिध्वज असलेला तो, रथ, हत्ती आणि घोड्यांनी भरलेल्या, भयंकर आणि कठीण युद्धाच्या नदीतून आपल्या रथाने मार्ग काढतो आहे.
ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत्। इहैव दृश्यते पार्थे भ्राता यस्य धनञ्जयः
ब्राह्मणांची भक्ती, संयम, दान आणि मोठं तप—हे सर्व पार्थामध्ये दिसतं, ज्याचा भाऊ धनंजय आहे.
भीमसेनश्च बलवान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । वासुदेवश्च वार्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थितः
बलवान भीमसेन, मद्रीचे दोन्ही पांडव पुत्र आणि वृष्णिकुळातील वासुदेव—यांचा आधार ज्याला मिळालेला आहे.
तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । तपोभावितदेहस्य कोपो दहति वाहिनीम्
धृतराष्ट्राच्या दुष्ट बुद्धीच्या पुत्राचा हा राग, तपाच्या बळावर वाढलेला, सैन्याला अग्नीप्रमाणे जाळत आहे.
एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रयः । दारयन्सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः
पार्थ, वासुदेवाच्या आधाराने, कौरवांच्या सगळ्या सैन्याला पूर्णपणे फाडून टाकत आहे.
एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना । महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनेव महाजलम्
किरिटधारी अर्जुनामुळे सैन्य अस्वस्थ झाले आहे, जणू काही एखाद्या मोठ्या जलचराने समुद्राचे पाणी ढवळून टाकले आहे.
हाहाकिलकिलाशब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे । याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिष्ठिरम्
रणाच्या पुढच्या भागात 'हाय हाय' अशा हाका आणि गोंधळ ऐकू येतो—'पांचाळांच्या वारसाकडे जा! मी युधिष्ठिराकडे जातो!'
दुर्गमं ह्यन्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजसः । समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोऽतिरथैः स्थितैः
राजाच्या व्यूहातील जागा अत्यंत कठीण आणि तेजस्वी आहे, जणू समुद्राच्या खोल भागासारखी, सर्व बाजूंनी बलाढ्य योद्ध्यांनी राखलेली.
सात्यकिश्चाभिमन्युश्च धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । पर्यरक्षन्त राजानं यमौ च मनुजेश्वरम्
सात्यकी, अभिमन्यू, धृष्टद्युम्न, भीम आणि दोन्ही जुडवा भावंडांनी त्या राजाला, म्हणजेच मनुष्यांच्या अधिपतीला, सर्व बाजूंनी संरक्षण दिले.
उपेन्द्रसदृशश्यामो महाशाल इवोद्गतः । एष गच्छत्यनीकाग्रे द्वितीय इव फल्गुनः
तो उपेंद्रासारखा काळा, मोठ्या वृक्षासारखा उंच, सैन्याच्या अगदी पुढे, दुसऱ्या अर्जुनासारखा पुढे जात आहे.
उत्तमास्त्राणि चाधत्स्व गृहीत्वा च महद्धनुः । पार्षतं याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम्
आपली उत्तम अस्त्रे आणि मोठं धनुष्य उचल, प्रिषतांचा राजा आणि भीम यांच्याशी युद्ध कर.
को हि नेच्छेत्प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः । क्षत्रधर्मं तु संप्रेक्ष्य ततस्त्वां नियुनज्म्यहम्
आपला प्रिय मुलगा अनेक वर्षे जगावा असे कोणाला वाटणार नाही? पण क्षत्रिय धर्म लक्षात घेऊन मी तुला हे सांगतो.
एष चातिरणे भीष्मो दहते वै महाचमूम् । युद्धेषु सदृशस्तात यमस्य वरुणस्य च
या रणभूमीत भीष्म मोठ्या सैन्याला जाळत आहे, युद्धात तो यम आणि वरुण यांच्याइतका पराक्रमी आहे.
पुत्रं समनुशास्यैवं भारद्वाजः प्रतापवान्। महारणे महाराज धर्मराजमयोधयत्
आपल्या मुलाला अशा प्रकारे उपदेश करून, पराक्रमी भारद्वाज, हे राजा, त्या महान युद्धात धर्मराजाशी लढू लागला.
भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्ता तथैव च। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः
भगदत्त, कृप, शल्य, कृतवर्मा, अवंतीचे विंद आणि अनु विंद, सिंधूचा राजा आणि जयद्रथ,