कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यधावत्पितामहम् । पाञ्चाल्यः समरे क्रुद्धो धर्मात्मानं यतव्रतम्
शिखंडी, जो पांचाळांचा होता आणि युद्धात रागावला होता, त्याने धर्मनिष्ठ आणि व्रतस्थ गंगेपुत्र पितामहाकडे कसा धाव घेतला?
केऽरक्षन्पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधाः। त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथाः
पांडवांच्या सैन्यात शिखंडीला कोण कोण शस्त्रांनी सज्ज होऊन, विजयाची इच्छा ठेवून, वेळेवर धाव घेत रक्षण करत होते?
कथं शान्तनवो भीष्मः स तस्मिन्दशमेऽहनि। अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः
शांतनूंचा पुत्र भीष्म, तो महाशूर, दहाव्या दिवशी पांडव आणि श्रींजय यांच्याशी कसा लढला?
न मृष्यामि रणे भीष्मं प्रत्युद्यातं शिखण्डिना । कच्चिन्न रथमद्गोऽस्व धनुर्वाऽशीर्यतास्थतः
शिखंडीने युद्धात भीष्माला सामोरे जाणे मला सहन होत नाही; त्याचा रथ तुटला का, धनुष्य तुटले का, की तो ठामपणे उभा राहिला?
नाशीर्यत धनुश्चास्य रथभङ्गो न चाप्यभूत्। युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ। निघ्नतः समरे शत्रून्शरैः सन्नतपर्वभिः
त्याचे धनुष्य तुटले नाही, रथही फुटला नाही; भीष्म, जो भरतवंशातील शूर होता, युद्धात वाकलेल्या बाणांनी शत्रूंचा संहार करत होता.
अनेकशतसाहस्रावकानां महारथाः । तथा दन्तिगणा राजन्हायश्चैव सुसञ्जिताः
शेकडो हजारो मोठे रथी, तसेच हत्तींच्या फौजा, आणि नीट प्रशिक्षित घोडे, हे सर्व राजा, पुढे सरसावले.
अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम्
सर्वांनी पितामहाला पुढे करून युद्धासाठी कूच केले.
यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समिर्तिजयः । पार्यानामकरोद्भीष्मः सततं समिति क्षयम्
कौरवा, जसा वचन दिला होता तसा भीष्म, जो नेहमीच विजयी होत असे, शत्रूंच्या सैन्याचा नाश सतत करत राहिला.
युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ्शरैः । पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्ध सर्वतः पर्यवारयन्
पांचाळ आणि पांडवांनी सर्व बाजूंनी त्याला वेढले, तो मोठे धनुष्य घेऊन शत्रूंना बाणांनी मारत होता.
दशमेऽहनि संप्राप्ते ततस्तां रिपुवाहिनीम् । कीर्यमाणां शितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः
दहावा दिवस येताच, त्या शत्रूंच्या सैन्यावर शेकडो-हजारो तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव झाला.
न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । अशक्नुवन्रणे जेतुं पाशहस्तमिवानतकम्
पांडवांना, हे पांडुपुत्रांमध्ये ज्येष्ठ, युद्धात मोठे धनुष्य घेणाऱ्या भीष्माला जिंकता आले नाही, जसे मृत्यूच्या फासाला कोणी जिंकू शकत नाही.
अथोपायान्महाराज सव्यसाची धनञ्जयः । त्रासयन्रथिनः सर्वान्बीभत्सुरपराजितः
मग, राजा, सव्यसाची धनंजयाने, सर्व रथींना घाबरवून, भीमसेनासह, अनेक उपाय योजले.
सिंहवद्विनदन्नुच्चैर्धनुर्ज्यां विक्षिपन्मुहुः । शरौघान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे
सिंहासारखा मोठ्याने गर्जत, धनुष्याची प्रत्यंचा वारंवार ओढत, बाणांचा मारा करत, पार्थ युद्धात काळासारखा फिरत होता.
तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भारतर्षभ । सिंहस्येव मृगा राजन्व्यद्रवन्त महाभयात्
त्याच्या धनुष्याच्या आवाजाने, हे भरतश्रेष्ठ, तुझे सैन्य सिंहाने घाबरलेल्या हरणांसारखे, मोठ्या भीतीने पळून गेले, राजा.
जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम् । दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्भृशपीडितः
पांडव जिंकताना आणि तुझे सैन्य त्रस्त होताना पाहून, दुर्योधन फारच व्याकुळ झाला आणि त्याने भीष्माला सांगितले.
एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। दहते मामकान्सर्वान्कृष्णवर्त्मेन काननम्
हे वडील, हा पांडुपुत्र, पांढऱ्या घोड्यांवर आणि कृष्ण सारथ्य करत आहे, माझ्या सर्व माणसांना जाळतो आहे, जणू कृष्णाच्या मार्गाने जंगल जळते.
पश्य सैन्यानि गाङ्गेय द्रवमाणानि सर्वशः । पण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे
गांगेय, बघ कसा पांडव योद्ध्याने युद्धात आमच्या सैन्याला सर्वत्र पळवून लावले आहे.
यथा पशुगणान्पालः संकालयति कानने । तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन
जसा राखणारा जंगलात गुरांचा कळप एकत्र करतो, तसंच शत्रूंनी माझं सैन्य गोळा करून हाकलून लावलं आहे.
धनञ्जयशरैर्भग्नं द्रवमाणं ततस्ततः । भीमोऽप्येवं दुराधर्पो विद्रावयति मे बलम्
अर्जुनाच्या बाणांनी माझं सैन्य तुटून सगळीकडे पळत आहे; आणि भीमसुद्धा, प्रचंड आणि थांबवता न येणारा, माझ्या फौजा पळवत आहे.
सात्यकिश्चेकितानश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। अभिमन्युः सुविक्रान्तो वाहिनीं द्रवते मम
सात्यकी, चेकितान, माद्रीचे दोन्ही पुत्र आणि पराक्रमी अभिमन्यू — हे सर्व पांडव माझ्या सैन्याला पळवत आहेत.
धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्च घटोत्कचः । व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महारणे
धृष्टद्युम्न आणि राक्षस घटोत्कच — हे दोघेही अचानक माझं सैन्य या मोठ्या युद्धात पांगवून टाकतात.
वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैरेतैर्महारथैः । नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत
हे भारत, हे सगळे महान रथी माझ्या सैन्याचा संहार करत आहेत; आता युद्धात किंवा कुठेच मला दुसरा मार्ग दिसत नाही.
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रमम्। पर्याप्तस्तु भवाञ्शीघ्रं पीडितानां गतिर्भव
पुरुषांमध्ये वाघासारखा, देवांसारखा पराक्रमी, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीच पुरेसा नाही; लवकरच संकटात असलेल्या आमचं आश्रय हो.
एवमुक्तो महाराज पिता देवव्रतस्तव। चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयमात्मनः
राजा, तुझ्या वडिलांनी, देवव्रताने, हे ऐकून थोडा वेळ विचार केला आणि मग मनाशी ठाम निर्धार केला.
तव संधारयन्पुत्रमब्रवीच्छंतनोः सुतः। दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा विशांपते
शंतनूच्या पुत्राने तुझ्या मुलाला जवळ धरून सांगितले — 'दुर्योधन, समजून घे, राजाधिराज, तू ठाम राहा.'
पातयिष्ये रिपूनन्यान्पाण्डवान्प्रतिपालयन् । प्रतिज्ञातो जयो ह्यद्य पाण्डवानां महात्मनाम्
मी इतर शत्रूंना पाडीन आणि पांडवांचं रक्षण करीन; आज मी या महान पांडवांवर विजय मिळवण्याची प्रतिज्ञा केली आहे.
पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञानं महाबल । हत्वा दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्
पूर्वी मी तुला वचन दिलं होतं, हे महाबळा — दहा हजार महान क्षत्रियांना मारल्यानंतर—
संग्रामादपयास्यामि ह्येतत्कर्म समाहितम् । इति तत्कृतवांश्चाहं यथोक्तं भरतर्षभ
हे कार्य पूर्ण केल्यावर मी युद्धातून माघार घेईन; भारतश्रेष्ठा, मी जसं सांगितलं तसं केलं आहे.
अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये यथाबलम् । अहं वाऽद्य हतः शेष्ये हनिष्ये वाऽद्य पाण्डवान्
आज मी माझ्या शक्तीनुसार मोठं कृत्य करीन; किंवा मी आज मारला जाईन, किंवा पांडवांना मारीन.
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः।' किं पुनर्मर्त्यधर्मेण क्षत्रियेण महाबलाः
पांडवांना देवसुद्धा, इंद्रासह, जिंकू शकत नाहीत; मग माणसांनी, अगदी बलाढ्य क्षत्रियांनी, कसं शक्य?