आत्तशस्त्रो रणे यत्नाद्वारयामास सायकैः । नानाशस्त्रास्त्रवर्षैस्तान्वीर्यामर्षप्रवेरितैः
हत्यारांनी सज्ज होऊन, त्याने युद्धात प्रयत्नपूर्वक विविध अस्त्र-शस्त्रांच्या वर्षावाने आणि आपल्या शौर्य व रागाने प्रेरित होऊन, त्यांना रोखले.
निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वं चामितं बहु। रथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभ
युद्धात रागावून, त्याने असंख्य हत्ती आणि घोडे मारले, आणि राजा, रथांवरून अनेक वीरांना खाली पाडले.
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पादातांश्च समागतान्
त्याने घोड्यांवर बसलेल्या सैनिकांना आणि एकत्र आलेल्या पायदळ सैनिकांनाही खाली पाडले.
गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां जयकारिणः । तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम्
शत्रूंच्या हत्तीवर बसलेल्या विजयी योद्ध्यांनाही त्याने खाली पाडले; तो एकटा भीष्म, महान रथी, युद्धात वेगाने पुढे गेला.
पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रहस्तमिवासुराः। शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्छरान्
पांडवांनी त्याला जसा वज्रधारी देवाला असुरांनी वेढले, तसा वेढा घातला; आणि तो इंद्राच्या वज्रासारख्या तीक्ष्ण बाणांचा मारा करत होता.
दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं सन्धारयन्वपुः। मण्डलीभूतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत
त्याचे भयंकर रूप सर्व दिशांना दिसत होते; त्याचे धनुष्य नेहमी वर्तुळासारखे फिरताना दिसत होते.
संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापोपमं महत् ।। तदृष्ट्वा समरे कर्म पुत्रास्तव विशांपते
युद्धात लढताना, त्याची कर्तबगारी इंद्राच्या धनुष्यधारणेसारखी भासली; हे पाहून, राजा, तुझे पुत्र—
विस्मायं परमं गत्वा पितामहमपूजयन् । पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव
—अत्यंत आश्चर्यचकित झाले आणि पितामहाचा सन्मान केला; पांडव निराश होऊन तुझ्या वडिलांकडे पाहू लागले.
युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः । न चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम्
युद्धात भीष्म शूरपणे लढताना, जसे देवांनी विप्रचित्तीला पाहिले, तसेच त्यांनी त्याला रोखण्याचा प्रयत्न केला नाही, जसे उघड्या तोंडाने आलेल्या मृत्यूला कोणी थांबवत नाही.
दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः । अदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम्
दहाव्या दिवशी, भीष्माने शिखंडीच्या रथांच्या तुकडीवर तीक्ष्ण बाणांचा मारा केला, जसा कृष्णाच्या मार्गावर वणवा जंगल जाळतो.
तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्सनान्तरे । आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम्
शिखंडीने रणाच्या मध्यभागी त्याला तीन बाणांनी घायाळ केलं, जणू काही रागावलेला सर्प किंवा काळाने पाठवलेला मृत्यूच त्याच्यावर तुटून पडला.
स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम् । पुनर्नालोकयत्क्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत्
त्या बाणांनी फारच जखमी झाल्यावर भीष्माने शिखंडी कडे पाहिलं, आणि मग रागाने पुन्हा त्याच्याकडे न पाहता हसत म्हणाला—
कामं प्रहर वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन । यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी
माझ्यावर हल्ला कर किंवा करू नकोस, मी तुझ्याशी कधीच लढणार नाही. कारण तू जशी विधात्याने घडवली आहेस, तशीच आहेस, शिखंडिनी.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्च्छितः । उवाच भीष्मं समरे सृक्विणी परिलेलिहन्
भीष्माचं हे बोलणं ऐकून शिखंडी संतापाने भरून गेला आणि रणभूमीत जीभ ओठांवर फिरवत भीष्माला म्हणाला—
जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां भयंकरम् । मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह
महाबाहो, मी तुला क्षत्रियांमध्ये भीती निर्माण करणारा म्हणून ओळखतो. तुझं परशुरामासोबतचं युद्ध मी ऐकलं आहे.
दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं मया च बहुशः श्रुतः । जनन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह
तुझ्या दिव्य सामर्थ्याबद्दल मी अनेकदा ऐकलं आहे. तरीही, तुझं सामर्थ्य माहिती असूनही, आज मी तुझ्याशी लढणार आहे.
पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम ।। अद्य त्वां योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम
पांडवांना आणि स्वतःलाही आनंद देण्यासाठी, नरश्रेष्ठा, आज मी या रणात तुझ्याशी भिडणार आहे, वीरांमध्ये श्रेष्ठा.
ध्रुवं च त्वां हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः । एतच्छ्रुत्वा च मद्वाक्यं यत्कृत्यं तत्समाचर
मी नक्कीच तुला ठार मारणार, हे मी तुझ्यासमोर सत्याची शपथ घेतो. माझं हे बोलणं ऐकून तुला जे करायचं असेल ते कर.
कामं युध्यस्व वा मा वा न मे जीवन्प्रमोक्ष्यसे । सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय
लढ किंवा लढू नकोस, पण माझ्या हातून तू जिवंत सुटणार नाहीस. हे महान युद्ध जगाला पाहू दे, भीष्मा.
एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः। अविध्यत रणे भीष्मं प्रतुदन्वाक्यसायकैः
असं म्हणत शिखंडीने रणात भीष्मावर पाच तीक्ष्ण बाण सोडले आणि शब्दांनी व बाणांनी त्याच्यावर हल्ला केला.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महारथः । कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत्
शिखंडीचं हे बोलणं ऐकून, महान रथी सव्यसाचीने 'हा योग्य काळ आहे' असं मनात ठरवून शिखंडीला पुढे जायला सांगितलं.
अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैः । अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम्
मी तुझ्या मागे येईन आणि शत्रूंना बाणांनी पळवून लावीन; तू भीमासारख्या पराक्रमी भीष्मावर जोरात हल्ला कर.
न हि ते संयुगे पीडां शक्ताः कर्तुं महाबलाः । तस्मादद्य महाबाहो यत्नाद्भीष्यमभिद्रव
रणात मोठे वीरही तुला त्रास देऊ शकत नाहीत; म्हणून महाबाहो, आज पूर्ण प्रयत्न करून भीष्मावर तुटून पड.
अहत्वा समरे भीष्म यदि यास्यसि मारिष । अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह
मित्रा, जर तू रणात भीष्माला न मारता मागे हटलास, तर जगात माझ्यासह तुझीही हसणूक होईल.
नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे । तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम्
या मोठ्या युद्धात आपली हसणूक होऊ नये म्हणून, वीर, रणात पूर्ण प्रयत्न कर आणि पितामहाला पाड.
कुरूंश्च सहितान्सर्वान्यतमानान्महारथान् । अहमावारयिष्यामि सावयस्व पितामहम्
मी सर्व कुरू आणि मोठ्या रथी वीरांना रोखून धरतो, तू पितामहाला पाड.
द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् । चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च यजद्रथम्
द्रोण, द्रोणाचा मुलगा, कृपाचार्य, सुयोधन, चित्रसेन, विकर्ण, सैन्धव आणि यज्ञदत्त—
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजं च सुदक्षिणम् । भगदत्तं तथा शूरं मागदं च महाबलम्
अवंतीचे विंद आणि अनुविंद, काम्बोजाचा सुदक्षिण, शूर भगदत्त आणि बलवान मागधराज—
सौमदत्तिं तथा शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम् । त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः
सौमदत्ति हा शूरवीर, तसेच राक्षस असलेला आर्ष्यशृंगी, आणि त्रिगर्तांचा राजा, हे सर्व मोठे रथी युद्धात एकत्र उभे होते.
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् । कुरूंश्च सहितान्सर्वान्युध्यमानान्महाबलान् । निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम्
मी त्यांना थांबवीन, जसा किनारा मगरांच्या घराला आडवतो; आणि हे सर्व बलवान कुरू मिळून लढले तरी मी त्यांना युद्धात रोखीन. तू पितामहाचा वध साध्य कर.