त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः । निहन्त्यादर्जुनः सङ्ख्ये किमु भीष्मं नराधिप
अर्जुन जर खडबडून उठला, तर तो देव, दैत्य आणि दानवांसकट सगळ्यांना युद्धात हरवू शकतो; मग भीष्माचं काय, राजन?
विपरीतो महावीर्यो गतसत्वोऽल्पजीवनः । भीष्मः शान्तनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते
शांतनूचा पुत्र भीष्म मोठ्या सामर्थ्याचा असला, तरी त्याचं मन आता वळलं आहे, त्याचा उत्साह संपला आहे, आयुष्य थोडंच उरलं आहे आणि काय करावं हे त्याला समजत नाही.
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव। सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे
हे खरंच आहे, महाबाहो, जसं तू म्हणालास, माधव. कारण हे सगळे मिळूनही तुझ्या वेगाला थोपवू शकत नाहीत.
नियतं समावाप्स्यामि सर्वमेतद्यथेप्सितम् । यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्पक्षे व्यवस्थितः
हे पुरुषसिंह, तू माझ्या बाजूला ठाम उभा आहेस, म्हणून मला हवी ती सगळी गोष्ट मी नक्की साध्य करीन.
सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर। त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महारथम्
गोविंदा, तू माझा रक्षक असताना, मी इंद्रासह देवतांनाही युद्धात जिंकू शकतो, मग भीष्मासारख्या महान रथीचं काय?
न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात्। अयुध्यमानाः सहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव
माझ्या आत्मगौरवामुळे मी तुझ्याशी असत्य वागू शकत नाही. म्हणून, माधव, तू जसं सांगितलंस तसं, न लढता आम्हाला मदत कर.
समयस्तु कृतः कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे। मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन
माझं आणि भीष्माचं युद्धात काहीतरी ठरलं आहे. मी तुझ्या भल्यासाठी सल्ला घेईन, पण कधीच लढणार नाही.
दुर्योधनार्थं योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो। स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव
मी दुर्योधनासाठीच लढणार, हे खरं आहे, प्रभो. कारण तोच मला राज्य आणि सल्ला देणारा आहे, माधव.
तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः । भवता सहिताः सर्वे प्रयाम मधुसूदन
म्हणून, मधुसूदन, आपण सगळे मिळून पुन्हा देवव्रताकडे जाऊ या, त्याच्या पराभवाचा उपाय विचारायला.
तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् । रुचिते तव पृच्छामि मन्त्रं वार्ष्णेय माचिरम्
म्हणून आपण दोघं मिळून लगेच भीष्माकडे जाऊ या, आणि तुझ्या इच्छेनुसार, वृष्णिकुळातील, मी त्याला लवकरच सल्ला विचारतो.
स वक्ष्यति हितं वाक्यं सत्यमस्माज्जनार्दन। यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे
तो जनार्दन, आपल्यासाठी हिताचं आणि सत्यचं बोलणार. कृष्णा, जसं तो सांगेल, तसं मी युद्धात वागेन.
स नो जयस्य दाता स्यान्मन्त्रस्य च दृढव्रतः । बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम्
तो आपल्या विजयाचा आणि सल्ल्याचा खरा दाता आहे. आम्ही लहानपणी वडिलांविना होतो, तेव्हा त्यानेच आम्हाला वाढवलं.
तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव। पितुः पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्
माधव, जर मी त्या वृद्ध पितामहाला, जो वडिलांसारखा प्रिय आहे, मारण्याची इच्छा धरली, तर क्षत्रियाचं जीवन लाजिरवाणं आहे.
ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् । रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम्
मग वृष्णिकुळातील त्या वीराने, कुरुनंदनाला सांगितलं – 'राजेंद्र, तुझं बोलणं मला फार आवडलं, महाप्राज्ञा.'
देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्। गम्यतां स्ववधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतम्
देवव्रत, म्हणजे भीष्म, केवळ नजरेनंही जाळू शकतो. चला, आपण सगळे मिळून सागरकन्येच्या पुत्राकडे त्याच्या पराभवाचा उपाय विचारायला जाऊया.
वक्तमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः । ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम्
तो विशेषतः तुझ्या विचारण्यावर सत्य सांगण्यास योग्य आहे. म्हणून आपण तिथे जाऊन कुरुपितामहाला विचारूया.
गत्वा शान्तनवं वृद्धं मन्त्रं पृच्छाम भारत । स नो दास्यति मन्त्रं यं तेन योत्स्यामहे परान्
शांतनुपुत्र त्या वृद्धाकडे जाऊन आपण सल्ला विचारूया, भारत. तो आपल्याला जो उपाय सांगेल, त्याने आपण शत्रूंशी लढू.
एवमामन्त्र्य ते वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज। जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्
असं ठरवून, पांडुपुत्रांचा मोठा भाऊ आणि सर्व पांडव, बलवान वासुदेवासह, एकत्र निघाले.
विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति। प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रणिपेदिरे
शस्त्र आणि कवच बाजूला ठेवून, ते भीष्माच्या निवासाकडे गेले. आत जाऊन त्यांनी भीष्माला डोकं टेकून नमस्कार केला.
पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम् । प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमभ्ययुः
राजा, पांडवांनी भरतवंशातील वृषभीष्माचा सन्मान केला आणि डोकं टेकून त्याच्याकडे आश्रय मागितला.
तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः । स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनञ्जय
मग महाबाहू भीष्म, कुरूंचे आजोबा, त्यांनी त्यांना म्हणाले — 'वृष्णिकुळातील कृष्णा, तुझं स्वागत आहे; धनंजया, तुझंही स्वागत आहे.'
स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा। किं वा कार्यं करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनं
युधिष्ठिरा, भीमा आणि दोन्ही जुळ्या भावांनाही स्वागत आहे; आज मी तुमच्यासाठी असं कोणतं काम करू, ज्यामुळे तुमचा आनंद वाढेल?
युद्धादन्यत्र हे वत्साः प्रीयन्तां मा विशङ्कथ ।' सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात्सदुष्करम् । तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनःपुनः
लढाईखेरीज, मुलांनो, निर्धास्त राहा, काही काळजी करू नका; अगदी कठीण असलं तरी मी पूर्ण ताकदीने तुमचं काम करीन.' गंगेपुत्र भीष्म प्रेमाने पुन्हा पुन्हा असं म्हणाले.
उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वचः। कथं जयेम सर्वज्ञ कथं राज्यं लभेमहि
राजा, मनात दुःख घेऊन, प्रेमाने म्हणाला — 'सर्वज्ञा, आपण कसे जिंकू? आपल्याला राज्य कसं मिळवता येईल?'
प्रजानां संशयो न स्यात्कथं तन्मे बद प्रभो । भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः
'लोकांच्या मनात शंका कशी राहणार नाही? हे मला सांगा, प्रभो. कारण, आपल्या पराभवाचा उपाय तुम्हीच आम्हाला सांगावा.'
भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम्। न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह
'वीरा, आम्ही युद्धात तुम्हाला कसे हरवू? कुरूंचे आजोबा, तुमच्यात अगदी लहानशीही कमतरता नाही.'
मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा। आददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च
'युद्धात नेहमीच तुम्ही धनुष्याचा वर्तुळ करून, सतत बाण सोडताना, चढवताना आणि ओढताना दिसता.'
पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम् । रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन्
'महाबाहू, आम्ही तुम्हाला रथावर दुसऱ्या सूर्यासारखेच पाहतो; रथ, घोडे, सैनिक आणि हत्ती यांचा संहार करणारे, शत्रूंचा नाश करणारे.'
कोऽथवोत्सहते जेतुं वां पुमान्भरतर्षभ । वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषर्षभ
'भरतवंशातील श्रेष्ठा, मग अशा वेळी, जेव्हा तुम्ही मोठ्या प्रमाणात बाणांचा वर्षाव करता, कोण माणूस तुम्हाला जिंकू शकतो?'
क्षयं निता हि पृतना संयुगे महती मम। यथा युधि जयेम त्वां यथा राज्यं भृशं मम
'माझी मोठी सेना युद्धात नष्ट झाली आहे; आम्ही युद्धात तुम्हाला कसे जिंकू, आणि माझं राज्य पुन्हा कसं मिळवू, हे सांगा.'