न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः । ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी
मग भीष्म कुरुंसोबत सर्वत्र आनंदाने विसावले; आणि नंतर अशी रात्र आली की सर्व प्राण्यांचे भान हरपले.
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह । सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्
त्या भयंकर रात्रीच्या सुरुवातीला, पांडव, वृष्णी आणि दुर्धर्ष श्रींजय एकत्र जमून सल्ला करायला बसले.
आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः। मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः
त्या बलाढ्य वीरांनी, योग्य वेळ आल्यावर, आपले कल्याण साधण्यासाठी एकाग्रतेने आणि कुशलतेने सल्लामसलत सुरू केली.
ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप । वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वचनं चेदमाददे
मग राजा युधिष्ठिराने बराच वेळ विचार करून, वासुदेवाकडे पाहून हे शब्द सांगितले.
कृष्ण पश्य माहात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । गजं नलवनानीव विमृद्गन्तं बलं मम
कृष्णा, बघ ना, भीष्म किती महान आत्मा आहे, त्यांची शौर्य भीमासारखी आहे; जसा हत्ती गवताच्या जंगलात तुडवतो, तसा तो माझ्या सैन्याचा नाश करतो.
न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम्
आणि आपण त्या महान आत्म्याला पाहूही शकत नाही, तो सैन्यात जसा वाढणारा अग्नी जाळतो तसा प्रज्वलित होतो.
यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः। तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान्
जसा तक्षक नावाचा भयंकर सर्प विषाने भरलेला असतो, तसाच भीष्म युद्धात रागावलेला, तीक्ष्ण शस्त्रांनी सज्ज आणि तेजस्वी आहे.
गृहीतचापः समरे प्रमुञ्चन्निशिताञ्छरान्। शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट्
हातात धनुष्य घेऊन, युद्धात तीक्ष्ण बाण सोडताना, रागावलेला यम किंवा वज्रधारी इंद्र जिंकता येईल, पण भीष्माला नाही.
वरुणः पाशभृच्चापि सगदो वा धनेश्वरः । न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे
पाशधारी वरुण किंवा गदाधारी कुबेर जरी असला, तरीही मोठ्या युद्धात रागावलेल्या भीष्माला कोणीही जिंकू शकत नाही.
सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे। आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे
कृष्णा, अशा परिस्थितीत मी स्वतःच्या बुद्धीच्या दुर्बलतेमुळे युद्धात भीष्माला भेटून दु:खाच्या समुद्रात बुडालो आहे.
वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम् । न युद्धं रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा
मी आता वनात जाईन, हे दुर्धर्षा, तिथेच माझे खरे कल्याण आहे. मला युद्ध आवडत नाही, कृष्णा, कारण भीष्म नेहमी आपल्याला मारतो.
यथा प्रज्वलितं वह्निं पतङ्गः समभिद्रवन्। एकतो मृत्युमभ्येति तथाऽहं भीष्ममेयिवान्
जसा एखादा पतंग प्रज्वलित अग्नीकडे धावतो आणि मृत्यूला सामोरा जातो, तसाच मी भीष्माकडे गेलो.
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातरश्चैव मे शुराः सायकैर्भृशपीडिताः
वृष्णिकुळातील, राज्यासाठी मी नाशाकडे गेलो; आणि माझे शूर भाऊही बाणांनी फार त्रस्त झाले आहेत.
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यभ्रष्टा वनं गताः। परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन
माझ्यामुळे, भावांनी भावाच्या प्रेमापोटी राज्य गमावून वनात जावे लागले; आणि कृष्णाही माझ्यामुळे फार त्रासले, मधुसूदना.
जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्। जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्
माझ्या मते, जीवन फार मौल्यवान आहे; आजचे जीवन मिळवणे खूप कठीण झाले आहे. आज माझ्या उरलेल्या आयुष्यात मी श्रेष्ठ धर्माचं पालन करीन.
यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः स केशव । स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव
केशवा, जर मी आणि माझे भाऊ तुझ्या दयेस पात्र असू, तर माझ्या कर्तव्याला बाधा न आणता, माझ्या हिताचं सांग, केशवा.
एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम्। प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्
त्याचं करुणेने भरलेलं आणि विस्ताराने सांगितलेलं बोल ऐकून, कृष्णाने युधिष्ठिराला धीर देत उत्तर दिलं.
धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर । यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः सत्रुसूदनाः
धर्मपुत्रा, सत्यावर ठाम असणाऱ्या तूं, मनात निराशा आणू नकोस; तुझे भाऊ शूर, जिंकता न येणारे आणि शत्रूंचा नाश करणारे आहेत.
अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ। माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिविश्वरौ
अर्जुन आणि भीमसेन यांच्या तेजाला वायू आणि अग्नीच्या बरोबरीचं सामर्थ्य आहे; माद्रीचे दोन्ही पुत्रही पराक्रमी आहेत, जणू काही अमर देवतांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.
मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव । त्वप्रयुक्तो महाराज किं न कुर्यां महाहवे
पांडवा, मैत्रीपोटी मला सांग, मी भीष्माशी लढायला तयार आहे. राजन, तूं मला पाठवलं तर या मोठ्या युद्धात मी काय करणार नाही?
हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः
जर फाळ्गुनाला इच्छा नसेल, तर मी स्वतः त्या पुरुषसिंह भीष्माला युद्धात आव्हान देऊन, धृतराष्ट्रपुत्रांच्या समोर ठार मारीन.
यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पण्डव। हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्
पांडवा, जर तूं भीष्मासारख्या शूरवीराच्या मृत्यूमध्ये विजय पाहत असशील, तर आज मी एकाच रथावरून कुरुकुळातील वयोवृद्ध पितामहाचा वध करीन.
पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे। विमुञ्चन्तं महास्त्रामि पातयिष्यामि तं रथात्
राजन, युद्धात माझं पराक्रम पहा, जसं महेंद्राचं असतं; मी मोठी अस्त्रं सोडून त्याला रथावरून खाली पाडीन.
यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः। मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते
पांडुपुत्रांचा जो शत्रू आहे, तो माझाही शत्रू आहे, यात शंका नाही; माझ्या किंवा तुझ्या कारणासाठी जे माझे आहेत, ते सगळे तुझेच आहेत.
तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च । मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फल्गुनार्थे महीपते
तुझा भाऊ माझा मित्र, नातेवाईक आणि शिष्यही आहे; फाळ्गुनाच्या हितासाठी मी स्वतःचं मांसही कापून देईन, राजन.
एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत्। एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम्
आणि हा पुरुषसिंह माझ्यासाठी आपलं जीवनही सोडू शकतो; आपल्यात असा ठराव आहे की, आपण एकमेकांना वाचवायचं.
स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावत्सज्जो भवाम्यहम् । प्रतिज्ञातमुपप्लाव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः
राजाधिराज, मी तयार असताना मला सांग; उपप्लव्य येथे पार्थाने जे वचन दिलं, ते पूर्ण व्हायलाच हवं.
पातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ। परिरक्ष्यमिदं तावद्वचः पार्थस्य धीमतः
उलूकाच्या उपस्थितीत त्याने वचन दिलं होतं, 'मी गंगेपुत्राला खाली पाडीन.' तोपर्यंत बुद्धिमान पार्थाचं हे वचन जपावं.
अनुज्ञातेन पार्थेन मया कार्यं न संशयः। अथवा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे
पार्थाच्या परवानगीनेच मला काही करायचं, यात शंका नाही; नाहीतर युद्धातील हा भार फक्त फाळ्गुनाचाच आहे.
स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् । अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः
तो युद्धात शत्रूंच्या किल्ले जिंकणाऱ्या भीष्माचा वध करील; कारण पार्थाने ठरवलं की, त्याला अशक्यही शक्य करता येतं.