युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले । नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा
युधिष्ठिराच्या सैन्यात भीष्म रागाने जसा युगाचा अंतच घडवतो आहे, हे पाहून पराक्रमी, शत्रूंचा संहार करणारा माधव हे सहन करू शकला नाही.
उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष । वासुदेवस्ततो योगी प्रचस्कन्द महारथात्
पार्थाचे चांदीसारखे चमकणारे घोडे सोडून, योगी वासुदेव त्या मोठ्या रथावरून खाली उतरला.
अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली। प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः
हातात चाबूक घेऊन, तेजस्वी आणि बलवान कृष्णाने भीष्मावर सिंहासारखा पुन्हा पुन्हा गर्जना करत झेप घेतली.
दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगदीश्वरः । क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः
जगाचा स्वामी कृष्ण, रागाने डोळे लाल झालेले, शत्रूचा वध करण्याच्या इर्षेने जणू पायांनी पृथ्वी फाडतो आहे असे वाटत होते.
ग्रसन्निव च तेजांसि तावकानां महाहवे । दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यतमन्तिके
महायुद्धात तुझ्या सैन्याचे तेज जणू गिळतच आहे असा माधव, भीष्मावर हल्ला करण्यासाठी पुढे सरसावताना दिसला.
हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्रस्म सैनिकाः । क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयातुराः
'भीष्म मारला गेला! भीष्म मारला गेला!' असे सर्व सैनिक भीतीने ओरडू लागले आणि वासुदेवाच्या धास्तीने पळून गेले.
पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः । शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः
पिवळ्या रेशमी वस्त्रात, रत्नासारखा काळा, जनार्दन भीष्माकडे झेपावताना जणू वीजेच्या हाराने सजलेला काळा मेघच शोभून दिसत होता.
स सिंह इव मातङ्गं यथर्षभ इवर्षभम् । अभिदुद्राव वेगेन विनदन्यादवर्षभः
सिंह जसा हत्तीवर तुटून पडतो किंवा बलद दुसऱ्या बलदावर झेप घेतो, तसा पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो मोठ्या वेगाने गर्जना करत पुढे धावला.
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे। असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः । उवाच चैव गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा
कमळासारखे डोळे असलेला कृष्ण युद्धात आपल्यावर येताना पाहून, भीष्माने घाबरटपणा न दाखवता मोठे धनुष्य ओढले आणि स्थिर मनाने गोविंदाला म्हणाला.
एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोस्तु ते । मामद्य सात्वतश्रेष्ठ तापयस्त महाहवे
या, या कमळनयन! देवांचा देव, तुला नमस्कार. आज या महायुद्धात, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू मला त्रास देऊ नकोस.
त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ । श्रेय एव परं कृष्ण लोके भवति सर्वतः
देवा, जर तूच युद्धात मला मारलेस, तर हे पापरहित कृष्णा, माझ्यासाठी जगात सर्वत्र तेच सर्वश्रेष्ठ कल्याण ठरेल.
संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे। प्रहरस्व यथेष्टं वै दासोऽस्मि तव चानघ
गोविंदा, आज या युद्धात मला त्रैलोक्याचाही सन्मान मिळाला आहे. पापरहित, तू जसे वाटेल तसे प्रहार कर, कारण मी तुझा दास आहे.
अन्वगेव ततः पार्थः समभिद्रुत्य केशवम् । निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै
त्याच्यामागून पार्थाने धावत जाऊन केशवाला आपल्या बलवान हातांनी घट्ट धरले.
निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः । जगामैवैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः
पार्थाने रोखल्यावर, कमळनयन कृष्ण, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, वेगाने त्याला घेऊन गेला.
पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा । निजग्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे
पराक्रमी पार्थाने जोर लावून दोन्ही पाय रोवले आणि दहाव्या पावलावर कसाबसा हृषीकेशाला पकडले.
तत एवमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् । निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः प्रणयात्सखा
मग अर्जुनाने, मनात वेदना आणि डोळ्यांत राग, सापासारखा जोरात श्वास घेत, आपुलकीने मित्राला म्हणाले.
निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि । यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव
महाबाहू, तू मागे फिर. तू खोटं वागू नकोस. केशवा, तूच आधी म्हटलं होतंस, 'मी युद्ध करणार नाही.'
मिथ्यावादीति लोकास्त्वां कथयिष्यन्ति माधव । ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि पितामहम्
माधवा, लोक तुला खोटारडा म्हणतील. हे सर्व ओझं माझ्यावर आहे; मीच पितामहाचा वध करीन.
शपे केशव शस्त्रेण सत्येन सुकृतेन च। अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुसूदन
केशवा, मी शपथ घेतो — माझ्या शस्त्राची, सत्याची आणि पुण्याची — की मी माझ्या शत्रूंचा अंत घडवून आणीन, हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या!
अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महारथम् । तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया
आजच तू पाहा, तो दुर्धर वीर पडताना, जसा तारकांचा स्वामी आपला काळ पूर्ण झाल्यावर अचानक कोसळतो.
माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः। `अभवत्परमप्रीतो दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्'। न किंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः
महात्मा फाल्गुनाचे हे बोल ऐकून, माधव अत्यंत आनंदित झाला; पार्थाचा पराक्रम पाहून तो काही न बोलता, रागाने पुन्हा रथावर चढला.
तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शान्तनवः पुनः। ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाऽचलौ
ते दोघे नरसिंह रथावर उभे असताना, शांतनु पुत्र भीष्माने पुन्हा त्यांच्यावर बाणांचा पाऊस पाडला, जसा ढग पर्वतांवर पाऊस पाडतो.
प्राणानादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव। गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये
तुझ्या वडिलांनी, देवव्रताने, युद्धात योद्ध्यांचे प्राण घेतले, जसे सूर्य आपल्या किरणांनी हिवाळ्यानंतर वस्तूंचा तेज हिरावून घेतो.
यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्जुर्युधि पाण्डवाः । तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता
जसे पांडवांनी युद्धात कुरूंच्या सैन्याचा विध्वंस केला, तसेच तुझ्या वडिलांनी युद्धात पांडवांच्या सैन्याचा संहार केला.
हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः । निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे
सैन्य मारले गेले, पांगले; ते निरुत्साही, गोंधळलेले झाले आणि रणात अद्वितीय असलेल्या भीष्माकडे पाहण्याचेही त्यांना धैर्य राहिले नाही.
मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा । ते वध्यमाना भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशः
भीष्माच्या हातून शेकडो-हजारो सैनिक मारले जात होते, ते जणू मध्याह्नी आपल्या तेजाने तळपणाऱ्या सूर्याचा सामना करत होते.
कुर्वाणं समरे कर्माण्यतिमानुषविक्रमम्। वीक्षांचक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः
राजा, युद्धात भीष्म अतिमानवी पराक्रम दाखवत असताना, पांडव भयाने ग्रासले गेले आणि त्याच्याकडे पाहू लागले.
तथा पाण्डवसैन्यानि द्राव्यमाणानि भारत। त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव। पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे
भारता, पांडवांचे सैन्य असे मागे हटवले जात होते की, त्यांना कुणीच वाचवणारा मिळत नव्हता — जसे चिखलात अडकलेल्या गायी किंवा रणात बलाढ्याने चिरडलेल्या मुंग्या.
तथैव योधा राजेन्द्र भीष्मेणामित्रघातिना। समरे मृदिताः सर्वे पाण्डवाः सह सृञ्जयैः
राजेंद्र, भीष्म या शत्रूंचा संहार करणाऱ्याने, रणात सर्व पांडव आणि श्रींजय यांना चिरडून टाकले.
महारथं भारत दुष्प्रकम्पं शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान्। भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम्
भारता, त्या राजांना भीष्माकडे पाहण्याचेही धैर्य झाले नाही — तो महाबली, अचल, बाणांचा वर्षाव करणारा, राजांमध्ये सूर्यासारखा तळपणारा.