शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला । कवचोष्णीषफेनौघा धनुर्वेगासिकच्छपा
ती नदी छिन्न डोकींनी जणू दगडांनी भरलेली, हत्ती म्हणजे मगर, कवच व पागोट्यांचा फेस, आणि धनुष्य व तलवारी कासवांसारखी होती.
शङ्खनक्रौघसंकीर्णा छत्रकूर्मरथोडुपा।' पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी । क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी
ती नदी शंख व मगरींनी, छत्री, ढाल, रथ व ताऱ्यांनी भरलेली, पताका व ध्वजांनी जणू झाडे शोभली होती; तिच्या काठावर मृतांचे ढीग होते, ती मृतदेह वाहून नेत होती, गिधाडे व हंस यांच्यात मिसळलेली, आणि यमाच्या राज्यात भर घालत होती.
तां नदीं क्षत्रियाः शूरा रथनागहयप्लवैः । प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महारथाः
त्या नदीत शूर क्षत्रियांनी रथ, हत्ती, घोडे आणि होड्या यांचा आधार घेत मोठ्या संख्येने, भीती सोडून, ओलांडले.
अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान्। यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति
त्या युद्धातील नदीने भीतीने भरलेल्या, गोंधळलेल्या लोकांना वाहून नेले, जशी वैतरणी नदी मृतांना यमाच्या नगरीकडे घेऊन जाते.
प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत्। दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम्
त्या भयंकर विनाश पाहून क्षत्रिय तिथे ओरडले, 'दुर्योधनाच्या चुकीमुळे क्षत्रियांचा नाश होत आहे.'
गुणवत्सु कथं द्वेषं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः
धृतराष्ट्राने, लोकांचा राजा असून, पांडुपुत्रांवर द्वेष का केला? लोभाने अंध झाल्याने त्याने त्यांच्यावर पाप केले.
एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्म परस्परम् । पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः
तेथे अनेक प्रकारच्या कठोर शब्दांची देवाणघेवाण होत होती, तुमच्या मुलांना आणि पांडवांना दोष देणारी.
ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः। आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव
सर्व योद्ध्यांनी उच्चारलेल्या त्या शब्दांनी तुझा पुत्र दुर्योधन संपूर्ण जगाचा अपराधी ठरला.
भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत। युध्यध्वमनहंकराः किं चिरं कुरुथेति च
त्याने भीष्म, द्रोण, कृप आणि शल्य यांना म्हटले, 'अहंकार न ठेवता लढा! इतका वेळ का लावता?'
इति दुर्योधनोत्सृष्टाः सर्वे युयुधिरे नृपाः' ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह। अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा
दुर्योधनाच्या आज्ञेने सर्व राजे युद्ध करू लागले; मग कौरव आणि पांडव यांच्यात, त्या फसव्या पास्यांच्या खेळामुळे, भयंकर आणि विनाशकारी युद्ध सुरू झाले.
यत्पुरा न निगृह्णासि वार्यमाणो महात्मभिः । वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य सुदारुणम्
वैचित्रवीर्य, जेव्हा मोठ्या मनाच्या लोकांनी तुला थांबवायचा प्रयत्न केला, तेव्हा तू ऐकले नाहीस; आता त्याचे हे भीषण फळ बघ.
न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः । रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वापि संयुगे
राजा, ना पांडुपुत्र, ना कौरव, त्यांच्या सैन्यासह आणि अनुयायांसह, युद्धात आपले प्राण वाचवत आहेत.
एतस्मात्कारणाद्धोरो वर्तते स्वजनक्षयः । दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप
म्हणूनच, राजन, या कारणामुळे किंवा दैवामुळे, किंवा तुझ्या चुकीमुळे, आप्तांचा हा भयानक नाश घडत आहे.
अर्जुनस्तान्नरव्याघ्रः सुशर्मानुचरान्नृपान् । अनयत्प्रेतराजस्य सदनं सायकैः शितैः
अर्जुनाने, नरांमध्ये वाघ असलेल्या, सुशर्माच्या पाठिराख्या राजांना तीक्ष्ण बाणांनी मृत्युलोकाच्या अधिपतीकडे पाठवले.
सुशर्मापि ततो बाणैः पार्थं विव्याध संयुगे। वासुदेवं च सप्तत्या पार्थं च नवभिः पुनः
नंतर सुशर्म्याने युद्धात पार्थावर बाणांचा मारा केला; त्याने वासुदेवावर सत्तर बाण सोडले, आणि पुन्हा पार्थावर नव्हे बाणांचा वर्षाव केला.
तं निवार्य शरौघेण सक्रुसूनुर्महारथः । सुशर्मणो रणे योधान्प्राहिणोद्यमसादनम्
कुंतीपुत्र अर्जुनाने बाणांच्या मुसळधार वर्षावाने त्याचा प्रतिकार केला आणि सुशर्म्याच्या सैनिकांना रणांगणात पराभूत केले.
ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये। व्यद्रवन्त रणे राजन्भये जाते महारथाः
राजन, पार्थाने जणू काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखे त्यांना मारू लागल्यावर ते महान योद्धे रणभूमीत घाबरून पळाले.
उत्सृज्य तुरगान्केचिद्रथान्केचिच्च मारिष। गजानन्ये समुत्सृज्य प्राद्रवन्त दिशो दश
मारिषा, काहींनी आपले घोडे सोडून दिले, काहींनी रथ टाकून दिले, तर काहींनी हत्ती सोडून दिले आणि सर्वजण दहा दिशांना पळाले.
अपरे तु तदादाय वाजिनागरथान्रणे । त्वरया परया युक्ताः प्राद्रवन्त विशांपते
इतर काहींनी मात्र आपले घोडे, हत्ती आणि रथ घेऊन, मोठ्या घाईने युद्धातून पळ काढला, हे जनाधिपती.
पादाताश्चापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे । निरपेक्षा व्यधावन्त तेनतेन स्म भारत
महायुद्धात पायदळ सैनिकांनीही आपली शस्त्रे टाकून दिली आणि कुठेही न पाहता इकडेतिकडे धावू लागले, हे भारत.
वार्यमाणाः सुबहुशस्त्रैगर्तेन सुशर्मणा । तथान्यैः पार्थिवश्रेष्ठैर्न व्यतिष्ठन्त संयुगे
सुशर्म्याने आणि इतर श्रेष्ठ राजांनी अनेक शस्त्रांनी त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न केला, तरीही ते रणांगणात टिकून राहिले नाहीत.
तद्बलं प्रद्रुतं दृष्ट्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव। पुरस्कृत्य रणे भीष्मं सर्वसैन्यपुरस्कृतः
आपले सैन्य पळालेले पाहून तुझा पुत्र दुर्योधनाने भीष्माला पुढे करून, सर्व सैन्य घेऊन रणभूमीत उतरला.
सर्वोद्योगेन महता धनञ्जयमुपाद्रवत् । त्रिगर्ताधिपतेरर्थे जीवितस्य विशांपते
त्रिगर्तांच्या नायकाच्या जीवासाठी, हे जनाधिपती, दुर्योधनाने मोठ्या प्रयत्नाने धनंजयावर चाल केली.
स एकः समरे तस्थौ किरन्बहुविधाञ्शरान्। भ्रातृभिः सहितः सर्वैः शेषा हि प्रद्रुता नराः
सर्वजण पळाले असताना, तो एकटाच आपल्या सर्व भावांसह रणभूमीत उभा राहिला आणि विविध प्रकारचे बाण सोडू लागला.
तथैव पाण्डवा राजन्सर्वोद्योगेन दंशिताः। प्रययुः फल्गुनार्थाय यत्र भीष्मो व्यतिष्ठत
राजन, त्याचप्रमाणे पांडवही पूर्ण जोमाने आणि उत्साहाने, फाल्गुनाच्या मदतीसाठी जिथे भीष्म उभा होता तिकडे गेले.
ज्ञायमाना रणे वीर्यं घोरं गाण्डीवधन्वनः। हाहाकारकृतोत्साहा भीष्मं जग्मुः समन्ततः
रणांगणात गांडीवधारी अर्जुनाचे भयंकर शौर्य ओळखून, त्यांनी 'हाहा' असा गजर केला आणि सर्व बाजूंनी भीष्माला वेढले.
ततस्तालध्वजः शूरः पाण्डवानां वरूथिनीम्। छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः
तेव्हा ताडध्वज असलेल्या त्या शूरवीराने, पांडवांची मांडणी युद्धात सुंदर बनवलेल्या बाणांनी झाकून टाकली.
एकीभूतास्ततः सर्वे कुरवः सह पाण्डवैः । अयुध्यन्त महाराज मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
मध्यान्ही सूर्य आकाशात असताना, राजन, सर्व कुरू आणि पांडव एकत्र येऊन युद्ध करू लागले.
सात्यकिः कृतवर्माणं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः
सात्यकीने पाच वेगवान बाणांनी कृतवर्म्याला जखमी केले आणि रणभूमीत शूरपणे उभा राहून हजारो बाणांचा वर्षाव केला.
तथैव द्रुपदो राजा द्रोणं विद्ध्वा शितैः शरैः । पुनर्विव्याध सप्तत्या सारथिं चास्य पञ्चभिः
त्याचप्रमाणे, राजा द्रुपदाने तीक्ष्ण बाणांनी द्रोणावर वार केला, नंतर पुन्हा सत्तर बाणांनी त्याला आणि पाच बाणांनी त्याच्या सारथीला जखमी केले.