अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् । स जेष्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणबान्धवान्
तर युद्धात तेजस्वी कर्णाला परवानगी दे. तो रणांगणात पार्थ आणि त्यांच्या मित्र-नातेवाईकांना हरवील.
स एवमुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव। नोवाच वचनं किंचिद्भीष्मं सत्यपराक्रमम्
असं बोलून तुझा पुत्र, राजा दुर्योधन, सत्यवीर भीष्माला पुढे काहीच बोलला नाही.
वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धो महामनाः । नोवाच दुःखोपहतो ह्यप्रियं प्रियमण्वपि
तुझ्या मुलाच्या कठोर शब्दांनी तो महान आत्मा फार दुखावला गेला, पण दुःखाने भरूनही त्याने कोणतीही अप्रिय गोष्ट, अगदी हलक्या शब्दातही, बोलली नाही.
स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः । श्वसन्निव महानागः प्रणुन्नो वाक्शलाकया
तो बराच वेळ विचार करत राहिला, दुःख आणि रागाने भरून, जणू काही मोठा नाग फुत्कार काढतो तसा त्याने खोल श्वास घेतला, त्या कठोर शब्दांनी जखमी झालेला.
उद्वृत्य चक्षुषी लोपान्निर्दहन्निव भारत। सदेवासुरगन्धर्वं लोकं काल इवापरः
त्याने डोळे फिरवले, मनातली वेदना जणू सगळं जाळून टाकतेय असं वाटावं, हे भारत, जसा काळ सगळ्या देव, असुर आणि गंधर्वांच्या लोकांचा नाश करतो.
अब्रवीत्तव पुत्रं च सामपूर्वमिदं वचः। किं त्वं दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरपकृन्तसि
त्याने तुझ्या मुलाला शांतपणे विचारलं—'दुर्योधन, तू मला अशा कठोर शब्दांनी का दुखावतोस?'
घटमानं यथाशक्तिं कुर्वाणं च तव प्रियम् । जुह्वानं समरे प्राणांस्तव वै प्रियकाम्यया
‘मी माझ्या पूर्ण शक्तीनं प्रयत्न करतोय, तुझं मन जिंकलं म्हणून तुझ्या आवडीचं करतोय आणि तुझ्यासाठी युद्धात आपला जीवही पणाला लावतोय—’
यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् । पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘पांडव वीराने जेव्हा खांडववनात अग्नीचं समाधान केलं, आणि युद्धात इंद्राला हरवलं—तेच एक उदाहरण पुरेसं आहे.’
यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा । अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘आणि महाबाहो, जेव्हा गंधर्वांनी तुला पकडलं आणि पांडूच्या मुलाने तुला सोडवलं—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तव प्रभो । सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘जेव्हा तुझे शूर भाऊ आणि सूतपुत्र राधेय घाबरून पळाले—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
यच्च नः सहितान्सर्वान्विराटनगरे तदा । एक एवाजयत्पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘आणि जेव्हा विराट नगरीत अर्जुनाने एकट्याने आपल्याला सगळ्यांना हरवलं—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे। वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘ड्रोण युद्धात प्रचंड रागानं लढत असताना आणि मलाही हरवून, त्याने आमची वस्त्रं घेतली—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
तथा द्रौणिं महेष्वासं शारद्वतमथापि च । गोग्रहे जितवान्पूर्वं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘तसंच, गोग्रहनामध्ये ड्रोणपुत्र, तो महान धनुर्धारी, आणि शारद्वतपुत्र यांनाही त्याने आधीच हरवलं—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
विजित्य च यदा कर्णं सदा पुरुषमानिनम् । उत्तरायै ददौ वस्त्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘आणि जेव्हा त्याने नेहमी स्वतःला वीर समजणाऱ्या कर्णाला हरवलं आणि उत्तरेला वस्त्र दिलं—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
निवातकवचान्युद्धे वासवेनापि दुर्जयान्। जितवान्समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
अर्जुनाने युद्धात निवातकवचांचा पराभव केला, जे इंद्रालाही जिंकता येत नव्हते; हेच एक पुरेसं उदाहरण आहे.
को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं तदा। यस्य गोप्ता जगद्गोप्ता शङ्खचक्रगदाधरः
ज्याचा रक्षणकर्ता संपूर्ण जगाचा रक्षण करणारा, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा भगवान आहे, अशा वेगवान पांडवाला युद्धात कोण जिंकू शकतो?
वासुदेवोऽनन्तशक्तिः सृष्टिसंहारकारकः । सर्वेश्वरो देवदेवः परमात्मा सनातनः
वासुदेव अनंत सामर्थ्याचा आहे, तो सृष्टी निर्माण करणारा आणि संहार करणारा, सर्वांचा स्वामी, देवांचा देव, सर्वोच्च आणि सनातन आत्मा आहे.
उक्तोऽस्ति बहुशो राजन्नारदाद्यैर्महर्षिभिः । त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन
राजा, हे नारद आणि इतर महर्षींनी अनेक वेळा सांगितले आहे; पण सुयोधन, तू मोहामुळे काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे समजत नाहीस.
मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान्वृक्षान्पश्यति काञ्चनान्। तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि
मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेल्या माणसाला सगळे झाडे सोन्याची वाटतात; तसंच, गांधारीपुत्रा, तूही सगळं उलटपलट पाहतोस.
स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाण्डवैः सह सृञ्जयैः । युद्ध्यस्व तानद्य रणे पश्यामः पुरुषो भव। `अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः
तू स्वतः पांडव आणि सृंजय यांच्याशी मोठं वैर केलं आहेस, आता युद्धात त्यांच्याशी लढ; आपण पाहू, तू खरा पुरुष आहेस का. पांडवांना देवही इंद्रासह जिंकू शकत नाहीत.
अहं तु सोमकान्सर्वान्पाञ्चालांश्च समागतान्। निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम्
पण मी सर्व सोमक आणि पांचाळ, जे एकत्र आले आहेत, त्यांचा वध करीन, हे नरव्याघ्रा, फक्त शिखंडीला सोडून देईन.
तैर्वाऽहं निहतः सङ्ख्ये गमिष्ये यमसादनम् । तान्वा निहत्य समरे प्रीतिं दास्याम्यहं तव
किंवा ते मला युद्धात मारतील आणि मी यमाच्या लोकात जाईन, किंवा मी त्यांना मारून तुला आनंद देईन.
पूर्व हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि । वरदानात्पुमाञ्जातः सैषा वे स्त्री शिखण्डिनी
पूर्वी शिखंडी राजवाड्यात स्त्री म्हणून जन्मली होती; नंतर वरदानामुळे ती पुरुष झाली—हीच ती शिखंडी आहे, जी पूर्वी स्त्री होती.
तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत। याऽसौ प्राङ्वर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी
मी तिला, जरी जीव गेला तरी, मारणार नाही, हे भारत; जी पूर्वी सृष्टीकर्त्याने स्त्री म्हणून ठरवली, तीच शिखंडी स्त्री आहे.
सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽस्मि कर्ता महारणम्। यं जनाः कथयिष्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी
गांधारीपुत्रा, शांतपणे झोप घे; उद्या मी असं महान युद्ध करीन, ज्याची कथा लोक पृथ्वीवर असेपर्यंत सांगतील.
एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर। अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना प्रययौ स्वं निवेशनम्
असं म्हणून तुझा मुलगा, जनांचा स्वामी, गुरूंना मस्तकाने वंदन करून आपल्या निवासस्थानी गेला.
आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम् । प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयंकरः
मग राजा तिथे पोहोचून मोठ्या सभेला सोडून, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या आपल्या निवासात लवकर गेला.
प्रहृष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः। प्रभातायां च शर्वर्यां प्रातरुत्थाय तान्नृपः
तो राजा आनंदित झाला आणि ती रात्र त्याने घालवली; पहाटे उठून त्याने आपले काम सुरु केले.
राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह। अद्य भीष्मो रणे क्रद्धो निहनिष्यति सोमकान्
राजाने सैन्याला मांडण्याचा आदेश दिला, 'आज भीष्म युद्धात रागाने सोमकांचा संहार करील.'
दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु। मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः
दुर्योधनाने रात्री केलेल्या अनेक शोकपूर्ण बोलण्यांना ऐकून, राजाने ते जणू स्वतःचेच आदेश समजले.